Ne, Apay nga Agsardeng ti Puso?

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat.

NE, APAY NGA AGSARDENG TI PUSO?
Ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Agsardeng pay ti puso gapu iti pannakasinga ti panagtaray ti dara- kas iti panagilet dagiti urat a rummuar manipud iti puso wenno ti pannakadadael ti serreg a nagbaetan ti akinkannigid nga "Auricle ken Ventricle..."


AGSARDENG ti puso no saannan a kabaelan nga aramiden ti trabahona. Mapasamak daytoy a situasion kadagiti tattao nga adda sakit ti pusona, nalabit a kaaddada nga agsagsagba iti sablali a nakaro a sakit. Maysa laeng ti trabaho ti puso- ti panagipugso iti dara kadagiti ur-urat ket taginayonenna dayta tapno dumanon ti dara iti nadumaduma a paset ti bagi.

No mabannog wenno nakapsut ti puso gapu iti sakit, bumannayat ti panagtaray ti dara ket agurnong daytoy [dara] iti nagduduma a lugar, kas iti dapan, palay-palay ken gurong. Iti adu a masakit, dumakkel met ti dalem ken agpalteg ket maurnong met ti danum iti bara ket iti kasta, marigatan nga umanges ti maysa a tao.

Ania ti makagapu?
Adu ti rason kas iti nangato a presion ti dara, coronary thrombosis, sakit ti bekkel, gurigor nga adda reumana, dipteria ken nakapuy/nakapsut a panagtrabaho ti thyroid. Agsardeng pay ti puso gapu iti pannakasinga ti panagtaray ti dara- kas iti panagilet dagiti urat a rummuar manipud iti puso wenno ti pannakadadael ti serreg a nagbaetan ti akinkannigid nga "Auricle ken Ventricle."

-mataktak ditoy ti pagayus ti dara nga isu met ti mangpabassit iti dara a mapan kadagiti bekkel ken kasta met nga adda pannakalapped iti pannakairuar iti danum. No agurnong ti danum a saan a maiyisbo, maawagan daytoy iti "Edema" wenno panagpalteg dagiti linabag ti nagduduma a paset ti bagi. Di mabayag, maurnong ti danum iti bara- ket daytoy ti mangpabassit iti panagsinnukat ti oksiheno ken carbon dioxide. Napeggad ngarud daytoy a kasasaad ket masapul koma a maipamuspusan iti nadaras no kayat nga agpaut ti biag ti maysa a tao/masakit.

-bayat ti panagtuloy a pannakaurnong ti danum iti bara, agsagaba ti tao iti nakaro a panaguyek ken panagal-al. Lumitem ti kudil- maawagan daytoy iti "Cyanosis." Mapilit pay nga agtugaw ti masakit iti rabii, wenno agsadag iti uppat agingga iti lima a pungan tapno makaanges ken makainana. Adda rummuar a labutab, lumabbaga ken namarisan a dara a turkak aglalo iti rabii ket awaganda daytoy iti "Pulmonary Edema."

-no kumaro daytoy a kasasaad, madandanagan ti masakit. Adda pay panagletteg ti dalem ket nasakit a mapusek ti bekkelna ket gapu iti daytoy, saanda a makapagtrabaho a mangiruar iti naurnong a danum iti bagi. Adda pay "Albumin" iti isbo ken ibleng. Gapu iti panangiduron nga aggapu iti likud, adda mapataud a panagsakit iti tian gapu iti angin wenno panagbussog, saan a pannakarunaw ti kanen, kaawan ti imas a mangan ken panagbussog ti dakkel a bagis. Tumulong amin dagitoy a kasasaad a mangpakapsut iti tao ket malapdan ti panagungarna.

Panakataripato:
Masapul nga agpada ti laing ken padas tapno mataripato a nasayaat ti addaan iti nagsardeng a puso gapu ta napadagsenan unay ti bagi ti masakit iti adu a danum a saan a nakaruar. Maitudok ti napigsa nga agas kas iti "Mercuhydrin" iti piskel tapno matulongan dagiti bekkel a mangiruar iti naurnong a danum. Makatulong met ti tableta a "Chlorothiazide" [Diuril] tapno tuloy-tuloy ti pannakairuar ti danum a saan a masapul ti bagi. Matilmon daytoy iti maminsan wenno mamindua iti maysa nga aldaw.

Naaramat pay ti "Digitalis" a tumulong iti puso. Gapu ta adda latta asin iti linabag dagiti nagduduma a paset ti bagi, liklikan koma ti masakit ti agaramat iti adu unay nga asin. Nupay kasta, masapul dagiti agaramat iti Diuril ti bassit nga asin. Ikkan ti masakit iti "Potassium" iti inaldaw. Umanayen ti sangabaso a tubbog ti kahel wenno naranghita a mangted ti kasapulan ti bagi a potassium.

Iti nakaro a kasasaad, ikkan ti oksiheno ti masakit nangruna iti rabii. No saan a makatalna wenno makaturog, mabalin met nga ikkan isuna iti bassit a pagpaturog. Salakniban ti masakit iti ania man a panagdandanag wenno panagpungtot wenno panagladingitna.

Masapul met nga isardeng ti masakit iti panagtabako wenno panagsigariliona. Masalakniban pay daytoy iti ania man a panagpanateng wenno ania man a kita ti impeksion no mabalin- ta dagitoy ti mangted ti ad-adda a trabaho ti puso ken bara ket mabalin a saanna a kabaelan nangruna no sigud a nakapsut ken nabannog ti masakit.

Aginana ti masakit/pasiente kalpasan ti nakaro a panakaatakena- nawadwad a panaginana. Inutenna nga isubli ti agtrabaho agingga nga agpulang ti sigud a pigsa ken salun-atna.

Pannakatalimudaw ken Panagulaw:
-ti pannakatalimudaw isu ti maawagan iti "Syncope," - pannakapukaw ti puot iti apagapaman gapu iti panagkurang ti oksiheno iti utek. Pagammuam lattan ta aglusiaw ti tao ket kumapsut ken maulaw sa marinuknok iti daga, ngem kaaduan kadagitoy ti makaungar iti nadaras.

Dumteng ti pannakatalimudaw kalpasan ti napaut a panagbannog gapu iti nadagsen a trabaho. Mabalin met a dumteng ti pannakatalimudaw kalpasan ti panagtakder iti nabayag. No saan, dumteng met daytoy kalpasan ti panagtaeng ti maysa a tao iti pagiddaan iti sumagmamano nga aldaw wenno lawas. Bassit laeng nga ibabangon wenno panagtakder ket umanayen a mangted iti pannakatalimudaw wenno panagkapsut gapu ta saan a nagtrabaho iti kadawyan a paset ti bagi iti sumagmamano nga aldaw bayat ti panagsakit. Dumteng pay daytoy no makigtot wenno agdandanag- gapu iti pannakabennat ti adu kadagiti babassit nga urat ket awan ti umdas a dara a mangpunno kadakuada. No saan agkurang ti dara a mapan iti utek gapu iti pannakapespes ti maysa kadagiti dakkel nga urat a kumamang iti tengnged.

Adda met dagiti tattao a matalimudaw gapu iti pannakakitada iti dara nga agayus. Maulaw met ti dadduma gapu iti panangipaunegda iti adu unay nga angin. Gapu iti danagda nga agkurang ti angin nga angsenda, yunegda ti umanges idinto nga aglabesen ti angsenda ngem iti gagangay- maawagan daytoy iti "Hyperventilation Syndrome," maysa a kasasaad ti kaadda ti panagtalimudaw ken pannakaulaw.

Panangtaripato iti Panagtalimudaw:
-bay-an a nakaidda ti masakit. Pakinbabaen bassit ti ulona ket masadagan ti sakana agingga nga agpulang ti puotna.
-mangayab iti doktor tapno mapaneknekan ti kaadda wenno awan ti ania man a nakaro a sakit [mabalin a kitaen ti doktor no adda sakit ti pasiente iti puso, nangato ti presion ti dara wenno diabetes].
-no kanayon a matalimudaw ti tao, liklikanna ti nalabes a panagpigsa nangruna no napudot ti tiempo.
-makatulong met ti nasimbeng a pamigat a sarunoen ti regular a pangaldaw ken pangrabii a mangtengngel ti nasayaat a simbeng ti asukar ti dara iti agmalmalem.
-agwatwat, ngem masapul a nalag-an laeng nangruna no napaut ti panagsakit.

Masansan ti panagulaw kadagiti nataengan gapu iti panagpalteg ti akin-uneg a paset ti lapayag. Ditoy ti pakasarakan iti organo a mangtengngel iti kinasimbeng ti panaggunay. Marikna met ti panagulaw no nakapuy ti tumeng ken nagsusuopan. Alhokol pay ti maysa a rason no apay a maulaw ti maysa a tao gapu iti nalabes a panaginum ket masinga ti kadawyan a panagtrabaho ti bagi. No adu unay ti alkohol- madadael ti utek ket masinga ti kadawyan a panagtrabaho dagiti nerbio.

Sabali pay a rason a mangpataud iti panagulaw:
-no adda gurigor.
-maulaw babaen iti panaglugan.
-itatangken dagiti ur-urat.
-"Menier's Disease" kadagiti nataengan.
-panagpalteg dagiti babassit a kanal iti uneg ti lapayag.
-no nakurang ti oksiheno a mapan iti maysa a paset ti bagi.
-iti tiempo ti dandani panagsardeng a panagbinulan [kadagiti babbai].*

No Apay Nga Agtibbayo ti Puso?

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

 

NO APAY NGA AGTIBBAYO TI PUSO?
ni Rudy Ram. Rumbaoa


[Saan a tumaud ti parikut manipud iti puso no di ket iti nabiag nga arapaap. Ngem nasayaat met no maaramid ti "electrocardiogram" no masansan nga idadateng ti panagtibbayo. No kalpasan ti naannad a panageksamen ti maysa a mangngagas ket awan ti masarakan a dakes, awan koma ti rumbeng a pagdanagan. Ngem no matakuatan nga adda madi, nasaysayaat no maisapa ti pannakataripato daytoy...]

Nalaka nga agtibbayo ti puso:
-maysa daytoy a dadagsen iti puso ken barukong.

TUMAUD daytoy manipud iti nagduduma a rason ken kaaduanna met la a panagtibbayo ket agtaud met laeng iti puso. Saan met ngarud a makuna daytoy nga atake. Ngem kumaro daytoy no adda panagnerbios ti tao. Mabalin met a dumteng daytoy gapu iti kanayon ken di kabaelan ti puso ti panagtrabahona. Kadagiti sabsabali a tattao, ad-adda ti panagtibbayoda no agsikigda iti kanigid agsipud ta asideg daytoy iti puso iti kanigid a bangir ti barukong. Kinaagpaysuananna, makasinga ti panagtibbayo ngem saan daytoy a nakadadanag.

Agsagaba dagiti tattao a nerbioso gapu iti panagtibbayo, ngem saanna kayat a sawen nga adda sakit ti pusoda. Kas koma no, agdanag ti maysa a tao gapu ta natay iti atake ti puso ti maysa a gayyemna. Ket gapu iti daytoy, madandanagan metten daytoy a tao a nakadamag iti pannakatay ti gayyemna no dumteng iti panagtibbayo ti pusona.

Saan a tumaud ti parikut manipud iti puso no di ket iti nabiag nga arapaap. Ngem nasayaat met no maaramid ti "electrocardiogram" no masansan nga idadateng ti panagtibbayo. No kalpasan ti naannad a panageksamen ti maysa a mangngagas ket awan ti masarakan a dakes, awan koma ti rumbeng a pagdanagan. Ngem no matakuatan nga adda madi, nasaysayaat no maisapa ti pannakataripato daytoy.

Heart Block:
-Dumteng daytoy no nabannayat wenno masinga ti panagayus/panagdaliasat ti kuriente iti kadawyan nga aramidna- masinga daytoy regular a panagpitik ti puso. Tumaud met daytoy no gapu iti sakit ti puso idi ubing pay ti tao- kas iti gurigor nga adda reumana. Iti nataengan a paset ti panagbiagna, maigapu met daytoy iti panagsikkil dagiti ur-urat. Sakbay koma a mairugi ti pannakataripato, masapul ti naannad ken pannakausisa. Masapul koma a maaramid ti "electrocardiogram."

Adu met dagiti makatulong nga agas a mangpasayaat iti panagsimbeng ti panagpitik ti puso, ngem masapul nga ammuen nga umuna ti rekomendasion wenno singasing ti mangngagas tapno maammuan ti apagisu a kaadu ti masapul.

Ania daytoy Sinus Tachycardia?
-Daytoy ti makuna a napardas unay a panagpitik ti puso. Saan pay nga ammo ti pudno a gapu ti kasasaad ti puso. Ngem mabalin a pumardas ti panagpitik ti puso gapu iti pannakabannog wenno gapu iti panagdandanag, panagpungtot wenno gapu iti kinakurang ti oksiheno. No saan, dumteng met daytoy a kasasaad gapu iti kaadda ti gurigor, panagbulos ti dara wenno sabali pay nga impeksion. No napardas unay ti panagpitik [mamin-150 a nasurok iti maysa a minuto], mabalin nga awan ti gundaway ti puso nga aginana. Madangran ti puso iti daytoy a kasasaadna ket mabalin a guminad ti panagtaray ti dara iti isu amin a paset ti bagi. Ad-adda met a nakadadanag no napardas unay ti panagpitik ti puso no adda panagpalteg iti maysa kadagiti piskel ti puso- kas koma iti gurigor nga adda reumana wenno coronary thrombosis.

Pannakataripato:
-Maited ti nalag-an nga agas a pagpatalna kas iti "Phenobarbital."
-Agbannayat met ti panagpitik ti puso babaen iti pannakaitalmeg ti maysa nga urat nga adda iti tengnged, iti baba latta ti pangal. Nalabit a daytoy met ti mangep-ep iti kasasaad.
-Kadagiti dadduma, mabalin a mapabannayat ti panagpitik ti puso babaen iti panangpisel ti mata no nakakidem, wenno pannakakurikor ti karabukob.
-Nupay makapadanag iti kinapardas ti panagpitik ti puso, saan met ngarud a makuna a napeggad no la ket saan daytoy a kanayon a mapasamak wenno agbayag.
-Dumteng ti naparadas a panagpitik gapu iti kinakapuy ti puso, agaramat ti pagpatalna kas iti "Digitalis."
-Kadagiti dadduma, makagin-awada no maisardeng ti panagtabako/panagsigarilio, ken iti panaginum iti arak, itsa ken kape.
-Maaramid koma met ti "electrocardiogram" tapno masigurado nga awan ti peggad.

Ti ngay Fibrillation?
-Daytoy ti saan a regular a panagpitik ti puso. Masansan a maikuyog daytoy a kasasaad ti puso no adda sakitna a pinataud ti gurigor nga adda reumana, wenno nalabes a panagtrabaho ti salsalamagi a maawagan iti "thyroid,"  wenno sakit ti urat a mangrasion ti puso iti dara. No napardas unay ti panagpitik ket saan a regular daytoy- pataudenna ti panagtibbayo, pannakatalimudaw, panagkapsut, pannakaulaw wenno panagsarua. No nakapuy ti pulso ket saan a regular, mabalin a bumassit ti dara a mapan kadagiti nasken nga organo ti bagi kas iti bekkel, bara, ken utek. Iti sabali a pannao, basbassit ti dara nga ipugso ti masakit a puso iti nadumaduma a paset ti bagi. Kasta met nga adda panagpeggad iti panagbalay ti dara iti uneg ti puso ken maipan ti maysa a tippingna iti bara wenno iti bekkel, wenno iti utek ket iti kasta, mapataud ti makunkuna nga "stroke" wenno "atake."

Ti aramiden:
-Aramaten ti "Digitalis" a pangtulong iti masakit a puso.
-Makatulong met ti "Quinidine" tapno agsubli iti regular a panagpitik ti puso.
-Liklikan ti pannakalamiis ken panagdandanag wenno panagpupungtot.
-Saan a labsen ti panagbannog.

Ti Pericarditis?
-Isu daytoy ti panagpalteg ti kulapot a nangbungon iti puso.

No dadduma, sumaruno ti "pericarditis"  kalpasan ti nakaro a panagsakit ti karabukob wenno kalpasan iti panaggurigor nga adda reumana. Masansan a tumaud daytoy a sakit kadagiti napakaroan iti sakit ti sarut. No adda panagdara iti daytoy a kulapot, masinga ti regular a panagtrabaho ti puso. No naipigketen daytoy a supot a kulapot iti puso met laeng, maawagan iti "chronic constrictive pericarditis."

No maminsan, adda panagkanaig ti "pericarditis" ken "coronary thrombosis" no dimmanonen iti rabaw ti puso ti dadael a dimteng iti piskelna. Iti kastoy a kasasaad, saan a rumbeng a maaramat ti ania man nga agas a pangpadaruy ti dara ta agtultuloy laeng nga agdara ti kulapot ket narigat a mapasardeng.

Iti sakit a sarut, mabalin a mapunno ti danum ti supot a nangbungon iti puso ket maawagan daytoy iti "pericardial effusion," kalpasan ti impeksion. No saan, maigapu met iti naginad a panagtrabaho ti "thyroid."

Pannakataripato:
-Agpukawto met laeng ti panagpalteg ti kulapot kalpasan iti pannakaagas ti sakit a nagtaud kenkuana.
-No saan, mabalin a maitudok ti atiddog a dagum iti supot tapno maikkat ti danum a naurnong.
-Masapul met ti operasion tapno maep-epan ti sakit a pinataud ti kasta kasasaad.