MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

[Umuna iti Tallo a Paset]

"SANGAPULO a minutos," daytoy ti masansan a maited a tiempo ken oras a pannakisarita iti doktor. No pasiaren ti maysa nga internist, pediatrician wenno espesialista, daytoy ti tiempo a pannakisarita iti doktor a kasapulan met ti mangngagas a denggen ti kayatmo nga ipulong wenno iyasug kenkuana ken mangikeddeng no ania ti aramidenna, kasta met ti pannakailawlawag a husto ti rekomendasion ti pannakatamingmo.

Tapno maaramid ti kaaduan a tiempo, uray iti emergency room, nasken a nakasaganaka. Agsaludsod iti doktor tapno maammuam ti direkta a sungbatna. Ti doktor ket obligado a mangammo ti pudno a pakaseknan ti maseknan/pasiente. Kayatna ngarud a sawen a maisayangkat ti ad-adu pay a pagsubok tapno mapaneknekan a saan a pagduaduaan dagiti sungbatna, napimpintas no maamuan ti opinyonna seknan ti simtomas ken ti pannakaagas ti an-anayem.

Kuna ti maysa a surgeon babaen iti bukodna nga ekspiriensa, naduktalanna nga adda dagiti kangrunaan a masaludsod mainaig kadagiti maitudo a simtomas ken situasion a maisupadi iti agbalin a resulta ti pannakataming ti pasiente-- "ket daytoy ti makatulong a mangsalbar iti biagmo." Dagitoy dagiti kondision ken saludsod a rumbeng ken nasken a maammuan iti doktor:

1. UT-OT ITI LIKUD KEN DAGITI NAGSUSUOPAN-*

Dagitoy tumaud nga ut-ot ket masansan a resulta ti pannakadesgrasia wenno panaglakay/panagbaket. Ngem no dadduma, ti ut-ot a marikna nga agbayag iti bagi ket adda iparparangarangna nga adda dakes a mapaspasamak kenka. Dimo koma baybay-an. Adda dagiti makapatay a sakit a kaarngi met laeng iti daytoy ket importante unay a malapdan ti panagramram ti ut-ot iti kabiitan a panawen. No masansan a maka-ekspiriensaka ti panagut-ot iti likud wenno kadagiti susuopmo, saludsoden iti doktor: "Malaksid iti arthritis wenno dagiti dunor, ania kadi ti makagapu iti panagut-ot ti likud ken iti susuopko?"

Mabalin a dagitoy ti posible a makagapu:

*Prostate Cancer-- wenno dadduma a klase ti problema a sakit iti tian-- ti prostate, pancreatic cancers ken kidney stones ket pataudenna ti nasakit ken naut-ot a likud, masansan a kasla dumuyok ken kasla iwaen ti kutsilio ti marikna iti nagtengnga wenno iti baba a paset ti likud. Dagitoy a panagsukimat ti puon ti sakit ket saan a maitudo nga isu't gapu ti panagut-ot ngem malibtawan no dadduma gapu ta kaaduan kadagiti tattao nga agsagaba iti kastoy ket saan a mapakuyogan iti sakit ti likud nga addaan ti kanser wenno bato, daytoy ti rason a dida pakadanagan ti marikna nga ut-ot. Adda dagiti maitudo a panagsukimat ti puon ti sakit mairaman ditoy ti PSA wenno Prostate Specific Antigen tests ken CT scans. Saludsoden iti doktor no ania ti kasayaatan a pagsubok, ken no mabalin, iyuman iti maysa nga espesialista.

*Osteoporosis-- ti panagingpis ken panagkapsut dagiti tultulang ket masansan a maigapu iti kinalakay/kinabaket, ngem mabalin metten a tumaud/mapasamak daytoy a sakit kadagiti agtutubo. Mangrugi iti bassit a pannakailigis/bullo/tukkol iti duri [spine] ken dadduma pay a paset ti bagi ti posible a pagtaudan ti ut-ot. Ti bone density screening ket saan a nasakit a pagsubok, maysa a noninvasive test a masansan nga irekomendar ti doktor para kadagiti post-menopausal a babbai wenno iti pamilia nga addaan iti pakasaritaan ti daytoy [family history]. Ti gagangay a panagagas ket karaman ti pannakaiyadu iti ipauneg a calcium ken bitamina D kadagiti taraon, kasta metten ti medisina a Fosamax, Actonel ken Boniva.

*Lyme Disease-- masansan a marikna ti ut-ot kadagiti nagsusuopan nga adda kannayonna a "bull's eye rash." Agpangato agingga iti 25 a porsiento dagiti biktima ti Lyme Disease a saan nga agparang ti bull's eye rash ken dida ikankano ti ut-ot nga adda koneksionna iti nagsuopan. Ti Lyme ket masansan a mayakar babaen iti "deer ticks." No maduktalan iti nasapa, nalaka a maagasan ti Lyme disease babaen iti antibiotics. Ngem no maduktalan daytoy iti mabayag, ti panagagas ket kompleks ken adda epektona a nakadadanag iti bagi.

*Lupus [Systemic Lupus Erythematosus, wenno SLE]-- nadagsen ken mabayag daytoy a sakit ken agparang iti porma kas nangisit a "kulibangbang" ken nagatel daytoy iti rupa, a sarunoen ti nakaut-ot-ot a nagsusuopan. Iti panagsukimat ti puon ti sakit [diagnose], maala ti dara tapno maeksamen ken maadal ti simtomas ken pakasaritaan ti nagbalin a sakit ti maseknan. Mairaman ditoy ti anti-inflammatory medicines a pangagas iti daytoy a klase ti sakit.

*Panagbussog/panagdakkel dagiti nagsusuopan-- mabalin pay a daytoy ket senial ti impeksion. Masansan a maala ti danum manipud iti nagsuopan tapno masubok. No adda impeksion kas iti staph, maireseta ti antibiotics nga agas. Laglagipen: "makapatay ti impeksion no saan a madagus a mataming." Saan koma nga urayen a dumakkel ken agut-ot dagiti nagsusuopan.

*Bone Cancer-- no dadduma, tumaud ti ut-ot gapu ti bone cancer kasta metten ti kanser a nagwarasen iti tultulang. Ti duri ken paragpag ti masansan a pakariknaan ken pakakitaan ti daytoy a sakit. Ngem kadagiti tattao nga addaan ti kanser iti nagduduma a paset ti bagi ket alistona a maala ti bone cancer.

2. SAKIT TI ULO-

Tinawagan ni Lakay Mundo, agtawen ti 57, ti kabsatna a babai tapno ibagana ti sakit ti ulo a mariknana. Napasamak daytoyen idi kenkuana iti rabii nga ipapanna iti kuartoda nga agasawa-- nasakit nga ulo ti sinagabana. Timmawag iti kabigatanna ti kabsatna a babai tapno ammuenna ti kasasaad ni Lakay Mundo ngem dina ma-kontak.

Tinawaganna ti asawa ti Lakay iti trabahona. Naibaon ketdi ti maysa a karrubada tapno ammuenna no ania ti napasamak iti Lakay ket ditoy a naduktalanna a nakapakleb iti datar, natayen ti Lakay. Nasdaaw ti naibaon. Naammuan a pimmusay ti Lakay iti "lethal brain aneurysm."

Maagasan ti "aneurysm" no masapa daytoy a maduktalan. No makarikna iti di mailawlawag, agawan-agadda a sakit ti ulo wenno agsakit ti ulo a kasla dumuyok ti ut-otna, nasken nga agpakita iti doktor ket saludsoden kenkuana: "Daytoy ti karanggasan a panagsakit ti ulok iti intero a panagbiagko-- daytoy kadi ket aneurysm?"

Adda sumagmamano a klase ti sakit ti ulo: "cluster," "sinus" ken "migrane." Ti aneurysm ket saan a maibilang a sakit ti ulo; daytoy ket makuna nga abnormal a panaglapad wenno panagdakkel dagiti blood vessels. Itden ti aneurysm ti naut-ot ken di mailawlawag a panagsakit ti ulo no agbettak dagiti blood vessels ken no sumrek ti dara iti utek.

Makuna a tumaud ti aneurysm gapu iti depekto ti pannakayanak wenno tumaud daytoy iti bumaybayag bassit. Natakuatan nga adda 5% iti populasion ti addaan iti klase ti aneurysm iti utek ket mabalin a bumtak daytoy iti ania man nga oras. No agut-ot ti ulo a sarunoen ti panagrurusok ken panagsarua, panagkissiw wenno dadduma pay a klase ti neyolohikal a simtomas, dagdagusen ti mapan iti ER wenno tumawag ti tulong.

3. TRANGKASO- kuna ti kaaduan a tattao, ti trangkaso ket maysa laeng a mangriribuk wenno panggulo iti salun-at. Ngem para kadagiti immune-compromised, agdepende iti tawen ken no nadagsen ken nabayagen ti sakit- "makuna a makapatay ti trangkaso."

Tunggal tawen, adda 36,000 nga Amerikano ti matay gapu iti trangkaso wenno ti komplikasion, ken nasurok nga 200, 000 ti mayospital. Ngem kasano nga ammon no adda kenka daytoy?

Aggapu ti trangkaso iti maysa a virus ket masansan nga agbayag daytoy a sakit manipud tallo agingga iti uppat nga aldaw. Dagiti simtomas a pagilasinan: ti kaadda ti gurigor, panaglammin, ut-ot ken sakit, makapasagureng nga agong ken namaga nga uyek. Ngem no dagitoy a simtomas ti agbayag iti sumagmamano nga aldaw nga awan ti pagpiaanna, kasapulan nga agpakonsulta ken saludsoden iti doktor: "Nakabutbuteng ti marikriknak. Ania ti ammom a rason no apay a mapaspasamak kaniak daytoy?"

.

.

.

.

.

[Adda Tuloyna...]

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

Rudy Ram. Rumbaoa

salunatkenmedisina.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Dagiti 10 a Saludsod a Makatulong a Mangsalbar iti Biagmo

[nabulod ti ladawan]

Dagiti 10 a Saludsod a Makatulong a Mangsalbar iti Biagmo

ni Rudy Ram. Rumbaoa

SANGAPULO a minutos: Daytoy ti masansan a maited a tiempo ken orasmo iti pannakisarita iti doktor. No pasiarem ti maysa nga internist, pediatrician wenno espesialista, kadagita a tiempo ti pannakisarita iti doktor a kasapulan met ti mangngagas a denggen dagiti kayatmo nga ipulong wenno iyasug kenkuana, ti maikeddeng nga aramidenna, ken ti pannakailawlawag a husto ti rekomendasion ti pannakatamingmo. Tapno maaramid iti kaaduan a tiempo, uray iti emergency room, nasken a nakasaganaka. Agsaludsod iti doktor tapno maammuam ti direkta a sungbatna. Ti doktor ket obligado a mangammo dagiti napudno a pakaseknam. Kayatna ngarud a sawen a maisayangkat ti ad-adu pay a pannakasubok tapno mapaneknekan a saan a pagduaduaan dagiti isungbatna, napinpintas no maamuan ti opinyonna pakaseknan iti simtomas ken ti panakaagas ti an-anayem. Kuna ti maysa a surgeon babaen iti bukodna nga ekspiriensa, naduktalanna nga adda dagiti kangrunaan a masaludsod mainaig kadagiti maitudo a simtomas ken situasion a maisupadi iti agbalin a resulta iti pannakatamingmo- ket daytoy ti makatulong a mangsalbar iti biagmo. Dagiti sangapulo a kondision ken saludsod a rumbeng ken nasken a saludsoden iti doktor: 1. UT-OT ITI LIKUD KEN KADAGITI NAGSUSUOPAN- Dagitoy a tumaud nga ut-ot ket masansan a resulta ti panakadesgrasia wenno panaglakay/panagbaket. Ngem no dadduma, ti ut-ot a marikna nga agbayag iti bagi ket adda iparparangarangna nga adda dakes a mapaspasamak kenka. Dimo koma baybay-an. Adda dagiti makapatay a sakit a kaarngi daytoy a sakit, ket importante unay a malapdan ti panagramram ti ut-ot iti kabiitan a panawen. No masansan a maka-ekspiriensaka iti patinayon a panagut-ot iti likud wenno kadagiti susuopmo, saludsoden iti doktor: "Malaksid iti arthritis wenno dagiti dunor, ania kadi ti makagapu iti panagut-ot ti likud ken dagiti susuopko?" Mabalin a dagitoy ti posible a makagapu: *Prostate Cancer wenno dadduma a klase ti problema a sakit iti tian- dagiti prostate, pancreatic cancers ken kidney stones ket pataudenna ti nasakit ken naut-ot a likud, masansan a kasla dumuyok ken kasla iwaen ti kutsilio ti marikna iti nagtengnga wenno iti baba a paset ti likud. Dagitoy a panangsukimat ti puon ti sakit ket saan a maitudo nga isut' gapu ti panagut-ot ket malibtawan no dadduma gapu ta kaaduan kadagiti tattao nga agsagaba iti kastoy ket saan a mapakuyogan iti sakit ti likud nga addaan iti kanser wenno bato, daytoy ti rason a dida pakadanagan ti marikna nga ut-ot. Adda dagiti maitudo a panagsukimat ti puon ti sakit mairaman ditoy ti PSA wenno prostate specific antigen tests ken CT scans. Saludsoden iti doktor no ania ti kasayaatan kadagitoy a pagsubok, ken no mabalbalin, iyuman iti maysa nga espesialista. *Osteoporosis- ti panagingpis ken panagkapsut dagiti tultulang ket masansan a maigapu iti kinalakay/kinabaket, ngem mabalin metten a tumaud/mapasamak daytoy a sakit kadagiti agtutubo. Mangrugi iti bassit a panakailigis/bullo/tukkol iti duri [spine] ken dadduma pay a paset ti bagi a mamataud iti ut-ot. Ti bone density screening ket saan a nasakit a pagsubok, maysa a noninvasive test a masansan nga irekomendar ti doktor para kadagiti post-menopausal a babbai wenno kadagiti pamilia nga addaan iti pakasaritaan iti daytoy [family history]. Ti gagangay a panagagas ket karaman ti pannakaiyadu iti ipauneg a calcium ken bitamina D kadagiti taraon, kasta metten iti medisina nga Fosamax, Actonel ken Boniva. *Lyme Disease- masansan a masarakan ti ut-ot kadagiti nagsusuopan nga adda kannayonna nga "bull's eye rash." Agpangato agingga iti 25 a porsiento dagiti biktima ti Lyme disease a saan nga agparang ti bull's eye rash ken dida ikankano a ti ut-ot ket adda koneksionna kadagiti nagsuopan. Ti Lyme ken masansan a mayakar babaen iti deer ticks. No maduktalan iti nasapa, nalaka a maagasan ti Lyme disease babaen iti antibiotics. Ngem no maduktalan daytoy iti mabayag, ti panagagas ket kompleks ken adda epektona a nakadadanag iti bagi. *Lupus [systemic lupus erythematosus, wenno SLE]- nadagsen ken mabayag daytoy a sakit ken agparang iti porma a kas nangisit a "kulibangbang" a gagatel iti rupa, a sarunoen iti nakaut-ot-ot a nagsusuopan. Iti panangsukimat ti puon ti sakit [diagnose], maala ti dara tapno maeksamen ken maadal ti simtomas ken pakasaritaan ti nagbalin a sakit ti maseknan. Mairaman ditoy ti anti-inflammatory medicines a kas pangagas iti daytoy a klase ti sakit. *Panagbusso/panagdakkel dagiti nagsusuopan- mabalin pay a daytoy ket senial ti impeksion iti nagsusuopan. Masansan a maala ti danum manipud iti nagsuopan tapno masubok. No adda impeksion kas iti staph, maireseta ti antibiotics nga agas. Laglagipen: agbalin a makapatay ti impeksion no saan a madagus a mataming. Saan koma nga urayen a dumakkel ken agut-ot dagiti nagsusuopan. *Bone Cancer- no dadduma, tumaud ti ut-ot gapu iti bone cancer kasta metten kadagiti kanser a nagwarasen iti tultulang. Ti duri ken paragpag ti masansan a pakariknaan ken pakakitaan iti daytoy a sakit. Ngem kadagiti tattao nga addaan iti kanser iti nagduduma a paset ti bagi ket alistona a maala ti bone cancer. 2. SAKIT TI ULO- Tinawagan ni Lakay Mundo [saanna a pudno a nagan], 57, ti kabsatna a babai tapno ibagana ti sakit ti ulona. Naekspiriensana daytoyen idi, iti daydi a rabii nga ipapanna iti kuartoda nga agasawa- nasakit nga ulo ti sinagabana. Timmawag iti kabigatanna ti kabsatna a babai tapno ammuenna ti kasasaad ni Lakay Mundo ngem dina ma-kontak. Tinawaganna ti asawa ti Lakay iti trabahona. Naibaon ketdi ti maysa a karrubada tapno ammuenna no ania ti mapaspasamak iti Lakay, ket ditoy a naduktalanna a nagpakleb iti datar a natay ti Lakay. Nasdaaw ti naibaon. Pimmausay ti Lakay iti "lethal brain aneurysm." Maagasan ti "aneurysm" no masapa daytoy a maduktalan. No makaekspiriensaka iti di mailawlawag, agawan-agadda a sakit ti ulo wenno agsakit ti ulo a kasla dumuyok ti ut-otna, nasken nga agpakitaka iti doktor ket saludsodem kenkuana: "Daytoy ti karanggasan a panagsakit ti ulok iti intero a panagbiagko- daytoy kadi ket aneurysm?" Adda sumagmamano a klase ti sakit ti ulo: "cluster," "sinus" ken "migrane." Ti aneurysm ket saan a maibilang a sakit ti ulo; daytoy ket makuna nga abnormal a panaglapad wenno panagdakkel dagiti blood vessels. Itden ti aneurysm ti naut-ot ken ti mailawlawag a panagsakit ti ulo no agbettak dagiti blood vessels ken no sumrek ti dara iti utek. Makuna a tumaud ti aneurysm gapu iti depekto ti pannakayanak wenno tumaud daytoy iti bumaybayag bassit. Natakutan nga adda lima a porsiento iti papulasion iti addaan iti klase ti aneurysm iti utek ket mabalin a bumtak daytoy iti ania man nga oras. No agut-ot ti ulo a sarunoen ti panagrurusok ken panagsarua, panagkissiw wenno dadduma pay a klase ti neurological a simtomas, dagdagusen ti mapan iti ER wenno tumawag ti tulong. 3. TRANGKASO- kuna ti kaaduan a tattao, ti trangkaso ket maysa laeng a mangriribuk wenno panggulo iti salun-at. Ngem para kadagiti immune-compromised, dagiti nadagsen ken mabayag a sakit, ken depende iti tawen- makuna a makapatay ti trangkaso. Tunggal tawen, adda 36,000 nga Amerikano ti matay gapu iti trangkaso wenno iti komplikasion, ken nasurok nga 200, 000 ti mayospital. Ngem kasano nga ammon no adda kenka daytoy? Aggapu ti trangkaso iti maysa a virus ket masansan nga agbayag daytoy a sakit manipud tallo agingga iti uppat nga aldaw. Dagiti simtomas a pagilasinan ti kaadda ti gurigor, panaglammin, ut-ot ken sakit, makapasagureng nga agong ken namaga nga uyek. Ngem no dagitoy a simtomas ti agbayag iti sumagmamano nga aldaw nga awan ti pagpiaanna, kasapulan nga agpakonsulta ken saludsoden iti doktor: "Nakabutbuteng ti marikriknak. Ania ti ammom a rason no apay a mapaspasamak kaniak daytoy?" 4. KANSER TI SUSO- Narigat a mabasa ti napalabas a mammograms ni Lorie Levy gapu iti kinapuskol/nasedsed/padapada ti susona. Pimmusay ti ina daytoy iti breast cancer, ket ni Lorie, agtawen iti 49, madanagan ken mariribukan ket kayatna a maagasan koma daytoy. Nupay kasta, agparang a kasla normal dagiti agsumbangir a suso daytoy. Dinamagna: "Kayatko a ma-ultrasoundnak uray no negatibo ti resulta ti mammogramko?" Agpayso, adda masuspetsa a bukol nga ipakita ti ultrasound a malibtawan a mabasa ti mamaogram. Nakompirma babaen iti sumagmamano a panagsubok nga adda cancer daytoy. Ita, kalpasan iti lima a tawen, ammo ni Lorie a naala ti nagtaud a tumor kadagidi immuna a tukad ti sakit, naawatna ti umisu a pannakaagas ket ita, maysan a cancer-free. Ti maadaltay' ditoy ket saanna a kayat a sawen a nasaysayaat ti ultrasound ngem iti tradisional a mammograms. Ti kinapudnona, maysa ketdi a kombinasion dagitoy dua a panagsubok iti nangted iti nalawag ken nasayaat a resulta. Ti mammography ket maysa kadagiti maar-aramat pay laeng a "screening" kasta met iti breast ultrasound ken MRI, ti ad-adda a mangpapintas ti epektibo ti screenings ken diagnosis. Kuna ni Freya Schnabel, MD, chief of breast surgery iti Columbia University Medical Center, New York City, "Saan a maymaysa ti pakausaran ti Breast Cencer Screening. Rumbeng a marukod iti tunggal tao- kas iti pasiente nga adda iti risgo ti kanser ti suso ken ti kinapuskol/nasedsed/padapada a suso." Ti mammography ket saan a makuna a sensitibo a pagsubok kadagiti babbai nga addaan iti kinapuskol/nasedsed/padapada a suso, ken matulong ti ultrasound iti nayon a pagsubok. No ti babai ket asideg a mairisgo iti daytoy a sakit, ti MRI ti kasapulan ken maiparbeng a pagsubok. Ngem nangina ti magastos. Kasarita ti internist wenno gynecologist sakbay a maisangkat ti mammogram maipanggep iti situasion ti salun-atmo ken saludsoden ti maipanggep iti ultrasound. Iti kasta, agpadakayo a makaibaga no manayonan pay ti sabali a pagsubok. Ket sakbay a ma-biopsy ka, kiddawen ti resulta dagiti naglabas a pagsubok para iti makuna a "second opinion." 5. SAKIT ITI BARUKONG- no makaekspiernsaka iti gulpe a panagsakit iti barukong, sa in-inut a lumabas a mapan iti akinkannigid a takiagmo, adda panaglamiis, panagsidduker ken panagdanag, mabalin a mapasamak kenka iti panakaatake ti puso. Dagitoy a simtomas ti ad-adda a makita ken marikna dagiti lallaki ngem dagiti babbai, a ti atake ti puso ti masansan a di pannakasukimat ti puon ti sakit. No awananka kadagitoy maibaga a simtomas ngem masansan a makaekspiriensaka iti panagsakit iti barukong iti akinkannawan a paset ti barukong, saan unay a naut-ot, adda riknam a nakurang ti panagangesmo [SOB wenno shortness of breath], heartburn, panagbubussog ti tian a di pumanaw, lalaki wenno babai man, tumawag nga insigida iti ambulansia wenno kasarita ti maysa a tao nga ammona ti agmaneho ta itaraynaka iti kaatsigan nga ospital- iti ER ken saludsoden iti doktor: "Mapasamak kadi kaniak ti atake ti puso? Ditay' koma agtaktak- mabalin kadi a mangala ken masubok ti enzymesko?" No ti piskel iti puso ket saan a marasionan iti tumutop a dara, ti maperdi a piskel ket ruk-atanna dagiti enzymes nga agturong iti pagayusan ti dara. Mabalin a maisayangkat ti sabali a pagsubok iti ER. Ngem ti simple a panagala iti dara para iti pagsubok ket alisto a marukod ti bilang dagitoy nga enzymes ket nalawag nga ipakita ti resulta a mapaspasangasangan ti atake ti puso.