MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

[Umuna iti Tallo a Paset]

"SANGAPULO a minutos," daytoy ti masansan a maited a tiempo ken oras a pannakisarita iti doktor. No pasiaren ti maysa nga internist, pediatrician wenno espesialista, daytoy ti tiempo a pannakisarita iti doktor a kasapulan met ti mangngagas a denggen ti kayatmo nga ipulong wenno iyasug kenkuana ken mangikeddeng no ania ti aramidenna, kasta met ti pannakailawlawag a husto ti rekomendasion ti pannakatamingmo.

Tapno maaramid ti kaaduan a tiempo, uray iti emergency room, nasken a nakasaganaka. Agsaludsod iti doktor tapno maammuam ti direkta a sungbatna. Ti doktor ket obligado a mangammo ti pudno a pakaseknan ti maseknan/pasiente. Kayatna ngarud a sawen a maisayangkat ti ad-adu pay a pagsubok tapno mapaneknekan a saan a pagduaduaan dagiti sungbatna, napimpintas no maamuan ti opinyonna seknan ti simtomas ken ti pannakaagas ti an-anayem.

Kuna ti maysa a surgeon babaen iti bukodna nga ekspiriensa, naduktalanna nga adda dagiti kangrunaan a masaludsod mainaig kadagiti maitudo a simtomas ken situasion a maisupadi iti agbalin a resulta ti pannakataming ti pasiente-- "ket daytoy ti makatulong a mangsalbar iti biagmo." Dagitoy dagiti kondision ken saludsod a rumbeng ken nasken a maammuan iti doktor:

1. UT-OT ITI LIKUD KEN DAGITI NAGSUSUOPAN-*

Dagitoy tumaud nga ut-ot ket masansan a resulta ti pannakadesgrasia wenno panaglakay/panagbaket. Ngem no dadduma, ti ut-ot a marikna nga agbayag iti bagi ket adda iparparangarangna nga adda dakes a mapaspasamak kenka. Dimo koma baybay-an. Adda dagiti makapatay a sakit a kaarngi met laeng iti daytoy ket importante unay a malapdan ti panagramram ti ut-ot iti kabiitan a panawen. No masansan a maka-ekspiriensaka ti panagut-ot iti likud wenno kadagiti susuopmo, saludsoden iti doktor: "Malaksid iti arthritis wenno dagiti dunor, ania kadi ti makagapu iti panagut-ot ti likud ken iti susuopko?"

Mabalin a dagitoy ti posible a makagapu:

*Prostate Cancer-- wenno dadduma a klase ti problema a sakit iti tian-- ti prostate, pancreatic cancers ken kidney stones ket pataudenna ti nasakit ken naut-ot a likud, masansan a kasla dumuyok ken kasla iwaen ti kutsilio ti marikna iti nagtengnga wenno iti baba a paset ti likud. Dagitoy a panagsukimat ti puon ti sakit ket saan a maitudo nga isu't gapu ti panagut-ot ngem malibtawan no dadduma gapu ta kaaduan kadagiti tattao nga agsagaba iti kastoy ket saan a mapakuyogan iti sakit ti likud nga addaan ti kanser wenno bato, daytoy ti rason a dida pakadanagan ti marikna nga ut-ot. Adda dagiti maitudo a panagsukimat ti puon ti sakit mairaman ditoy ti PSA wenno Prostate Specific Antigen tests ken CT scans. Saludsoden iti doktor no ania ti kasayaatan a pagsubok, ken no mabalin, iyuman iti maysa nga espesialista.

*Osteoporosis-- ti panagingpis ken panagkapsut dagiti tultulang ket masansan a maigapu iti kinalakay/kinabaket, ngem mabalin metten a tumaud/mapasamak daytoy a sakit kadagiti agtutubo. Mangrugi iti bassit a pannakailigis/bullo/tukkol iti duri [spine] ken dadduma pay a paset ti bagi ti posible a pagtaudan ti ut-ot. Ti bone density screening ket saan a nasakit a pagsubok, maysa a noninvasive test a masansan nga irekomendar ti doktor para kadagiti post-menopausal a babbai wenno iti pamilia nga addaan iti pakasaritaan ti daytoy [family history]. Ti gagangay a panagagas ket karaman ti pannakaiyadu iti ipauneg a calcium ken bitamina D kadagiti taraon, kasta metten ti medisina a Fosamax, Actonel ken Boniva.

*Lyme Disease-- masansan a marikna ti ut-ot kadagiti nagsusuopan nga adda kannayonna a "bull's eye rash." Agpangato agingga iti 25 a porsiento dagiti biktima ti Lyme Disease a saan nga agparang ti bull's eye rash ken dida ikankano ti ut-ot nga adda koneksionna iti nagsuopan. Ti Lyme ket masansan a mayakar babaen iti "deer ticks." No maduktalan iti nasapa, nalaka a maagasan ti Lyme disease babaen iti antibiotics. Ngem no maduktalan daytoy iti mabayag, ti panagagas ket kompleks ken adda epektona a nakadadanag iti bagi.

*Lupus [Systemic Lupus Erythematosus, wenno SLE]-- nadagsen ken mabayag daytoy a sakit ken agparang iti porma kas nangisit a "kulibangbang" ken nagatel daytoy iti rupa, a sarunoen ti nakaut-ot-ot a nagsusuopan. Iti panagsukimat ti puon ti sakit [diagnose], maala ti dara tapno maeksamen ken maadal ti simtomas ken pakasaritaan ti nagbalin a sakit ti maseknan. Mairaman ditoy ti anti-inflammatory medicines a pangagas iti daytoy a klase ti sakit.

*Panagbussog/panagdakkel dagiti nagsusuopan-- mabalin pay a daytoy ket senial ti impeksion. Masansan a maala ti danum manipud iti nagsuopan tapno masubok. No adda impeksion kas iti staph, maireseta ti antibiotics nga agas. Laglagipen: "makapatay ti impeksion no saan a madagus a mataming." Saan koma nga urayen a dumakkel ken agut-ot dagiti nagsusuopan.

*Bone Cancer-- no dadduma, tumaud ti ut-ot gapu ti bone cancer kasta metten ti kanser a nagwarasen iti tultulang. Ti duri ken paragpag ti masansan a pakariknaan ken pakakitaan ti daytoy a sakit. Ngem kadagiti tattao nga addaan ti kanser iti nagduduma a paset ti bagi ket alistona a maala ti bone cancer.

2. SAKIT TI ULO-

Tinawagan ni Lakay Mundo, agtawen ti 57, ti kabsatna a babai tapno ibagana ti sakit ti ulo a mariknana. Napasamak daytoyen idi kenkuana iti rabii nga ipapanna iti kuartoda nga agasawa-- nasakit nga ulo ti sinagabana. Timmawag iti kabigatanna ti kabsatna a babai tapno ammuenna ti kasasaad ni Lakay Mundo ngem dina ma-kontak.

Tinawaganna ti asawa ti Lakay iti trabahona. Naibaon ketdi ti maysa a karrubada tapno ammuenna no ania ti napasamak iti Lakay ket ditoy a naduktalanna a nakapakleb iti datar, natayen ti Lakay. Nasdaaw ti naibaon. Naammuan a pimmusay ti Lakay iti "lethal brain aneurysm."

Maagasan ti "aneurysm" no masapa daytoy a maduktalan. No makarikna iti di mailawlawag, agawan-agadda a sakit ti ulo wenno agsakit ti ulo a kasla dumuyok ti ut-otna, nasken nga agpakita iti doktor ket saludsoden kenkuana: "Daytoy ti karanggasan a panagsakit ti ulok iti intero a panagbiagko-- daytoy kadi ket aneurysm?"

Adda sumagmamano a klase ti sakit ti ulo: "cluster," "sinus" ken "migrane." Ti aneurysm ket saan a maibilang a sakit ti ulo; daytoy ket makuna nga abnormal a panaglapad wenno panagdakkel dagiti blood vessels. Itden ti aneurysm ti naut-ot ken di mailawlawag a panagsakit ti ulo no agbettak dagiti blood vessels ken no sumrek ti dara iti utek.

Makuna a tumaud ti aneurysm gapu iti depekto ti pannakayanak wenno tumaud daytoy iti bumaybayag bassit. Natakuatan nga adda 5% iti populasion ti addaan iti klase ti aneurysm iti utek ket mabalin a bumtak daytoy iti ania man nga oras. No agut-ot ti ulo a sarunoen ti panagrurusok ken panagsarua, panagkissiw wenno dadduma pay a klase ti neyolohikal a simtomas, dagdagusen ti mapan iti ER wenno tumawag ti tulong.

3. TRANGKASO- kuna ti kaaduan a tattao, ti trangkaso ket maysa laeng a mangriribuk wenno panggulo iti salun-at. Ngem para kadagiti immune-compromised, agdepende iti tawen ken no nadagsen ken nabayagen ti sakit- "makuna a makapatay ti trangkaso."

Tunggal tawen, adda 36,000 nga Amerikano ti matay gapu iti trangkaso wenno ti komplikasion, ken nasurok nga 200, 000 ti mayospital. Ngem kasano nga ammon no adda kenka daytoy?

Aggapu ti trangkaso iti maysa a virus ket masansan nga agbayag daytoy a sakit manipud tallo agingga iti uppat nga aldaw. Dagiti simtomas a pagilasinan: ti kaadda ti gurigor, panaglammin, ut-ot ken sakit, makapasagureng nga agong ken namaga nga uyek. Ngem no dagitoy a simtomas ti agbayag iti sumagmamano nga aldaw nga awan ti pagpiaanna, kasapulan nga agpakonsulta ken saludsoden iti doktor: "Nakabutbuteng ti marikriknak. Ania ti ammom a rason no apay a mapaspasamak kaniak daytoy?"

.

.

.

.

.

[Adda Tuloyna...]

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

Rudy Ram. Rumbaoa

salunatkenmedisina.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Naut-ot a Pannakinaig

MABALIN a rumsua daytoy nga ut-ot a managanan iti "dyspareunia" gapu iti panagkukot dagiti piskel ti puerta [ti babai]. No dadduma adda kasla panaggaddil gapu iti pannakadangran, iti kasta, nasakit a masagid dagiti paset ti maseknan. Mabalin pay a mairaman ti basisaw kadagiti kakastoy nga impeksion, ket daytoy ti mangted iti komplikasion. Mabalin a maigapu ti ut-ot a panagdenna wenno panagnaig [panagyot] iti panagirteng dagiti maseknan a paset kalpasan ti operasion.

Ngem kaaduan a makagapu iti panagut-ot a pannakidenna isu ti kinairteng ken saan a pannakaisagana ti rikna ti babai. Mabalin a mabuteng ti babai nga agsikog wenno adda saan nga umisu a panangipapanna kadagiti paset ti bagina ken ti akem nga akmenna iti biag.

Mabalin pay a saan a nakasagana ti babai gapu iti kaadda ti nabuyok a sang-aw wenno ling-et, wenno gapu iti kinakurang a pannakaawat ti lalaki.

"Kinalamiis ti Rikna"

Ad-adda a masansan a masarakan ti kinalamiis dagiti babbai, ngem ti kinakurang ti bileg dagiti lallaki a kanaigda. Kadagiti babbai, rumsua ti parikut gapu iti kinakurang ti sursuro a naited wenno panagawatda bayat ti kinaagtutuboda. Adda panangipagarup ti dadduma a dakes ken nakababain a bambanag maipapan iti kinalalaki ken kinababai. Masansan a manayonan daytoy gapu iti kaawan umun-una a panangay-ayo ti lalaki [kenkuana/babai].

Adda panagduyos wenno ugali dagiti lallaki a manglipat a mabayag ti pannakariing ti rikna dagiti babbai, ket kas bunga daytoy mabaybay-an dagiti babbai a saan a mapnek ken maupayda. No dadduma met, awan kabaelan [inutil] ti lalaki a mangaramid ti pagrebbenganna a kas asawa. Masansan pay a masinga ti kadawyan a rikna koma ti babai gapu kadagiti kinairteng a marikriknana.

Masapul koma a bigbigen ti tunggal naasawaan a babai nga adda nga agnanayon dagiti agasawa nga agpadpada a mapnek iti relasionda iti maysa ken maysa.

No awan ti pannakibagay ti maysa a babai maipanggep kadagiti kasapulan dagiti agasawa no maipapan iti lasag [sex], ket ibilangda lattan ti panagdennada kas maysa laeng a pagrebbengan, masarakannanto [ti babai] iti ud-udina a mabalin a mawara ti pagtaenganda.

Kasta met nga adda panagduyos/ugali dagiti babbai a saan a mapnek iti relasionda nga agasawa ket agbanag daytoy a managnerbios. Agsagaba met dagiti dadduma kadagiti panagirteng a masansan a dumteng iti sakbay iti panagbinulan.

Kadagiti kakastoy a kasasaad, adda latta paset dagiti nairteng a rikna. Isut' nakakaskasdaaw a banag a mabalin a nanamen dagit babbai ti relasion nga iyeg ti asawada no addada iti maysa a panagbakasion, ngem saanda a mananam dayta apaman nga agsublida iti bukodda a pagtaengan inton malikmutda manen kadagiti inaldaw a trabahoda.

Daytoy ti mangipakita a masapul a maawatan dagiti babbai ti paset ti kinababaida iti pannakataginayon ken pannakabangon ti naragsak a pagtaengan.*

.

.

.

.

.

NAUT-OT A PANNAKINAIG

Rudy Ram. Rumbaoa

salunatkenmedisina.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

MAITANTAN PANAGSARDENG TI PANAGREGLA [MENOPAUSIA] NO REGULAR WENNO TAGINAYONEN A MAKINAIG TI BABAI ITI ASAWANA

MAITANTAN wenno maibaybayag [delay] kano panagsardeng ti panagregla dagiti babbai a makinaig iti nasursurok ngem maysa a beses iti uneg ti maysa a bulan. Kastoy man panangilawlawag dagiti OB-GYNS [wenno OB- obstetrics/obstetrician ken GYN- gynecology/gynecologist]:

Iti kaudian a panagadal a naipablaak iti Royal Society Open Science, naamiris dagiti datos manipud kadagiti 2,936 a napili ken nakipaset a babbai iti Study of Women's Health Across the Nation [panagadal kadagiti babbai a nayuswat iti intero nga Estado Unidos]. Naduktalan dagiti nagsukisok a dagiti babbai a makinaig iti linawas ti 28% ti pagbabaan ti tsansa a maitantan panagsardeng ti panagregla[da] no maikumpera kadagiti babbai a makinaig laeng iti maminsan ti makabulan.

"Naobserbaranmi nga iti agdama a literatura ti menopausia, adda panagdur-as wenno panagbaliw a maekspiriensa dagiti babbai a naasawaan ti pannakaitantan [delay] panagsardeng ti panagregla--a nakasdaawanmi," kuna ni Megan Arnot, author ti nangidaulo iti panagadal ken kandidata ti PhD evolutionary anthropology iti University College London. "Awan ti adu a tao a nangpadas a nangilawlawag iti asosasion wenno koneksionna, ken ipagarupko a nalabit maysa daytoy a sungbat ti proseso ti panangibagay iti masansan/kanayon a panagnaig isut' gapuna a nagdesisionkami a masubok [ma-testing] no adda kinaagpaysuananna.

Ngem agurayka, ania aya ngamin ti menopausia [panagsardeng ti panagregla]?

Normal a parte iti biag ti menopausia kadagiti mangrugin a mataengan. Espesipiko ken partikular a kayatna a sawen nga itudo ti tiempo iti dose a bulan kalpasan ti maudi a panagbinulan ti babai, segun ti National Institute on Aging [NIA]. Bayat ti menopausal transition [aka perimenopause], dagiti tawen a sumagpat iti panagsardeng ti panagregla, maekspiriensa ti babai ti panagbaliw ti panagbinulanna-- apagdarikmat a pannakarikna ti bara, agbaliwbaliw ti karirikna ken sabsabali pay a simtomas gapu ta bumassit ti mapartuat ti bagi nga estrogen. Ti promedio a tawen ti babai iti Estados Unidos no agsardeng ti panagregla[na] ket edad 51.

Apay nga iyad-adu wenno kanayonen ti makinaig [makiyot, agpayot] tapno laeng maitantan panagsardeng ti panagregla kadagiti babbai a mangrugin a mataengan?

Saan a dinakiwas ti panagadal daytoy, ngem adda sumagmamano a teoria a maidatag ni Arnot. "Nalabit," kunana, "Dagiti babbai nga adda iti situasion sakbay ti menopausia [perimenopausal] ti saan a magargari a makinaig-- awan gartemna a makiinnala wenno makituon. Ngem innayonna, "Mabalin pay a nabalanse a nagun-od panagsisinnukat iti nagbaetan ti kalikaguman dagitoy dua ngem di agbinnagay iti agtultuloy nga ovulasion wenno panagtultuloy a proseso ti panagitlog ken panagsardengna."

Iti sabali a pannao, no saanka [ti babai] a makinaig, dika agsikog. Iti punto ni Arnot kunana, "bassit ti tsansa a mamentenar ti agtultuloy a panagtrabaho ti panagitlog."

Kasapulan ti ovulasion ti adu nga enerhia manipud iti bagi, iti kasta bumaba ti protektado a pakausaran[na]. "Ngarud adda iti maysa a babai no kasano nga imaneho nga iturong ti biagna-- no nasaysayaat para kenkuana nga isardengna ti panag-ovulasion [proseso ti panagitlog] ken agsapul laengen iti sabali a pakakumikoman ti oras ken tiempo no dina met la plano ti aganak [gapu ta dina kayat ti makinaig]."

Kasapulan kadi ngarud ti ad-adu pay a pannakinaig tapno laeng agsardeng ti regla?

Saan a nasken. Kuna ni Ruth Mace, maysa kadagiti author iti panagadal ken propesor ti evolutionary anthropology iti University College London nga adda koneksionna-- ngem saanna kayat a sawen nga adda pammaneknek no makinaig[ka] iti edad a kuarenta ken singkuenta, itantanna ti panagsardeng ti panagregla.

"Saantay' a kontrolado ti nalawlawa a sakupen dagitoy nagduduma a rason a kas iti estrogen hormone levels, panagsigarilio ken BMI, ken dadduma pay a pakainaiganna, ngem saanna kayat a sawen ti seksual nga aksion wenno garaw ket nasisita unay nga intantanna ti menopausia," inlawlawagna.

"Agpayso ti pannakinaig [pannakiseks/makiyot/maiyot/makituon/makiinnala] ket baliwanna ti hormone levels. Wenno iti sabali pay a rason, addaan iti kapabilidad nga agbaliw ti situasion a kas kadagiti sabsabali pay nga hormone levels [wenno lebel/pangal ti hormona] nga awan iti datos," innayonna.

Ngem kuna ni Mary Jane Minkin, MD, clinical professor ti obstetrics ken gynecology and reproductive sciences iti Yale University Medical School [a saan a karaman iti panagadal], "dakkel a panagduadua ti bayolohikal a regular ti pannakinaig a mangiduron nga agsubli iti panagsardeng ti regla. Para kaniak ti kapintasan a korelasion ket ti pakasaritaan ti pamilia--no ti ina ken kabsat a babbai ket no nagsardeng ti panagregla[da] iti naladladaw ngem ti ekspektaren nga edad. Mabalin nga adda met pakainaiganna dayta kadagiti sumarsaruno a kaputotan," inlawlawagna.

Nupay kasta kuna ni Dr. Minkin, adda met pakainaigan no ti babai ket mapadasanna ti naladladaw a menopausia gapu ta ad-adda a komportable ti panagriknana no makinaig iti tiempo a madlawna nga ag-menopausia.

"Siempre, mabalin met nga iti dayta a tiempo, adu pay la ti estrogen [estrogena] iti lawlaw tapno agtalinaed ti mabagbagi [uki] a komportable ken elastiko. Ngem panagkunak, ad-adu latta dagiti babbai nga addan iti postmenopausal a saanen a makabael a makinaig gapu iti kinamaga ken kinasakit ti mabagbagi[da]/uki[da]," kunana pay.

"Ngem ad-adda nga iti menopausia ti rason ngem ti genetiko [siensia ti panagtawid a bayolohikal]," kuna met ti punto ni Christine Greeves, MD, maysa met la nga ob-gyn iti Winnie Palmer Hospital for Woman and Babies iti Orlando, Florida [ken saan met a nakipaset iti panagadal]. "Saan a gapu ta nagsardeng panagregla ti maysa nga ina iti nasapa wenno naladaw nga edad, saanna kayat a sawen a masurot ti tugotna. "Adu pay ti mabalin nga adalen ken duktalen maipanggep iti menopausia ken mamatiak nga amin dagitoy ket posible a maaramid."

"Makatulong a mangikabassit iti sakit/ut-ot no regular a makinaig bayat ti perimenopausal ken menopausal period gapu ta maluktan ti mabagbagi [uki] ti babai," innayonna. "Ken no patinayon a regular a makinaig, in-inut a mapukaw ti ut-ot ken ti di agbayag, adda ganas a marikna," inggibusna.

.

.

.

.

.

.

MAITANTAN PANAGSARDENG TI PANAGREGLA [MENOPAUSIA] NO REGULAR WENNO TAGINAYONEN A MAKINAIG TI BABAI ITI ASAWANA

salunatkenmedisina.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Gapu't Ayat

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

TI pannakayanak ti maysa nga ubing isut' nakakaskasdaaw amin a datdatlag nga ammo ti siensia. Awanen sabali a parsua ditoy lubong nga addaan ti nakakaskasdaaw a masakbayan ngem iti natagitaoan a bagi. Awanen ti kas kenkuana nga addaan iti adu a maaramid ken pagbalinan. Ti tao laeng ti addaan iti isip/panunot a makaawat kadagiti nakakaskasdaaw a bambanag ti pagsiriban [siensia].

Kas met kadagiti amin a sabsabali nga ayup/animal- mangrugi ti ubing manipud iti maymaysa a selula, ti natagitaoan nga "ovum" wenno itlog. Mayanak daytoy bassit nga itlog iti uneg ti obario, maysa a kameng/paset ti babai a paggapuan dagiti itlog ken adda iti abay ti matris. Addaan dagiti amin a kadawyan a babai iti dua kadagitoy nga obario, maysa ti tunggal bangir ti matris wenno aanakan, ken iti pungto dagiti dua a tubong a managan ti "fallopian tube."

Iti tunggal bulan, kalpasan ti 14 nga aldaw manipud iti umuna nga aldaw ti maudi a panagkadawyan, mapataud ti maysa a bassit nga itlog a managan ti "ovum." Naisagana daytoy nga itlog iti naisangsangayan a pamay-an ti maysa a bassit a supot iti uneg ti obario. Iti apagisu a tiempo, rummuar daytoy manipud iti obario ket sumrek ti tubong a managan ti "fallopian tube." Mapanaganan daytoy a panagdaliasat iti "ovulation," wenno panagitlog, ket agpaut daytoy iti sumagmamano nga aldaw. Daytoy laeng ti kakaisuna a tiempo a mabalin ti babai ti agsikog.

Nupay kasanot' kabassit daytoy nga itlog, adda kenkuana aminen dagiti kababalin ti ina. Ngem ad-adda pay a nabasbassit ti selula nga aggapu iti ama. Managan daytoy a selula nga aggapu iti lalaki ti "sperm cell." Addaan daytoy nga "sperm cell" dagiti amin a galad ti ama a naggapuanna. Maysa laeng nga sperm cell ti masapul a tumipon iti itlog nga aggapu ti babai kabayatan ti "ovulation." Daytoy a panagtipon isu ti nangan-anay iuti panagkallaysa dagiti dua a selula ken pangrugian ti biag ti maysa a tao.

Manipud ti dayta a tiempo, maikeddengen no ania dagiti galad ti mayanakto nga ubing- agraman ti maris ti kudilna, ti tabas ti rupana, dagiti matana ken uray pay ti tabas dagiti kukona. Ngem adda pay laeng iti masakbayan dagiti nakakaskasdaaw a bambanag, ta kabayatan dagiti sumaruno a siam a bulan, dumakkel dayta bassit nga itlog ket agbalin nga ubing, a dakdakkel nga amang iti maminribu a ribu ngem ti nagrugiananna a bassit nga itlog.

No damona, adda maysa a selula, ngem saan nga agbayag iti kasta a kasasaad. Iti mabiit, dumakkel dayta a selula ket paminduaenna ti kadakkelna. Sumaruno ti panagbingayna nga aggudua, tunggal maysa kadagitoy kas iti kadakkel ti damo a selula. Agtuloy nga agbingaybingay ket ti saan a mabayag, addanton uppat. Ti uppat agbalin a walo, ket walo agbalin a 16, sa 32, sa 64 ket agtultuloy a kasta malaksid no adda ti manmano a mapasamak nga adda singin. 

Iti uneg ti sumagmamano nga aldaw, agbalin a kasta unayen ti kaadu dagiti selula a nagpipirotong a kas maymaysa iti tubong ti fallopian tube agingga a dumanonda iti "uterus" wenno matris wenno aanakan. Agbayag daytoy a panagdaliasat iti maysa a lawas.

Kabayatanna, adda panagbaliw a mapasamak iti uneg ti matris. Isagana ti nakaparsuaan ti maysa a nalukneng ken napuskol a pagiddaan nga agpaay itoy bassit a pirotong a managan ti "embryo." Mabisin unay daytoy embryo ket agpataud iti tubbog a mangrunaw ti dadduma a diding ti matris ket daytoy ti agbalin a kanenna. Adu dagiti nakakaskasdaaaw a mapasamak iti daytoy a tiempo. Agtultuloy ti panagadu dagiti selula ket pagkupinenna ti bagina iti nagduduma a langa ken tabas, ket addaan dagitoy ti kabukbukodan a trabaho. Iti dadduma kadagitoy, agbalinda a kudil, agbalin a lalaem, ket dagiti dadduma agbalinda a tulang wenno buok ken dadduma pay.

TI UTEK KEN NERBIO:
Iti rabaw daytoy nga embryo, agparang ti bassit a kupin. Agin-inut nga umuneg daytoy a kupin ket mangbukel iti tallo a babassit nga abut- maysa kadagitoy ti addaan ti tubong. Mabalin a diyo patien ngem daytoy ti agbalin nga utek ken ti dakkel a nerbio iti uneg ti duri.

Dumakkel ken umadu nga umatiddog dagiti nerbio a dumanon iti isu amin a paset ti bagi uray mabayag pay a sadanto masapul. Dagitoy ti mamagkamang kadagiti nadumaduma a paset ti bagi ket awan dumada iti maysa a sistema dagiti kable wenno barut ti telepono wenno elektrisidad.

Kabayatanna, tumaud met dagiti pennet ken nalukneng a tulang nga agbalinto a nagsusuopan ken natibker a tultulang. Iti saan a mabayag, tumaud met dagiti piskel kadagitoy a tultulang a maisagsagana ti aramid nga agpaay iti masakbayan.

Saan a kas kadagiti tumatayab, uleg, wenno banyas, insekto ken sabali pay a nababa a kita ti nabiag- masapul nga agsanggir ti ubing a maladaga iti inana a paggapuan ti taraon, linong ken pannakasalaknib. Masapul nga isut' dumakkel iti uneg ti inana iti naikeddeng a tiempo aginggana a nakasagana nga agbiag nga is-isuna. Aramidennanto daytoy babaen iti daytoy managan ti "kadkadua."

Tumaud ti kadkadua manipud met laeng iti agkupinkupin a paset a pakabuklan met laeng ti ubing. Adda langa ti kadkadua a kasla uong nga addaan ti atiddog a kasla bagis a naisilpo iti tengngana. Isu daytoy ti kasilpo ti puseg. Addan daytoy kadagiti babassit nga urat ti dara nga isuda ti pangalaan ti ubing ti taraon ken oksiheno a masapulna nga aggapu iti inana. Inton mayanaken ti ubing, mabedbedan daytoy a puseg sa mapugsat ket maibelleng ti kadkadua. Nalpasen ti trabahona. Magangonto met ti nabati a kasilpo ti puseg ket santo mapursing sa maibelleng.

Ti puseg laeng ti pudpudno a mangisilpo ti ubing iti inana. Iti sabali a pungto daytoy a puseg, adda daytay kadkadua, kasla uong ken nalukneng ket isut' paggapuan ti taraon ken oksiheno a masapul ti ubing. Daytoy met la a kadkadua ti lasatan a pumanaw dagiti banag a masapul a rummuar manipud iti ubing.

Iti nasapa a paset ti pannakabukel daytoy a kadkadua, tumaud ti kasla ramut ket dumket ket umunegda iti nalukneng a pannakadiding ti matris. Addaan dagitoy a ramut kadagiti urat a babassit a kumamang iti puso ti ubing ken kadagiti sabali pay nga uratna.

Iti uneg ti matris wenno aanakan, asideg ti panaggaabay dagitoy nga urat kadagiti ur-urat ti ina. Nupay saanda nga agsisilpo pulos, naingpis ti kulapot a nagbaetanda iti kasta nalaka a mayallatiw dagiti masapul ti ubing a taraon ken oksiheno, kasta met dagiti masapul nga iruar ti ubing. Iti kasta a wagas, dutduten met dagiti urat ti ina ti masapul nga "iyibleng" ti ubing agingga iti dumanonda iti bara ken dagiti bekkelna ket sadiayen ti pakairuaranda.

Maigiddan ti kadkadua, adda pay sabali a banag a mabukel- maysa a natibker a supot ti nalit-aw a danum ket isu daytoy ti nalukneng a pagpunganan a nanglawlaw ti ubing tapno masalakniban ti pannakaidungpar wenno pannakadingpilna iti uneg. Pasaray managan daytoy iti "sinusuon wenno pipis-itan," ta bumtak wenno mapis-it daytoy sakbay a rummuar [mayanak] ti ubing. Agbalin daytoy a danum a nagyan iti uneg ti supot a salaknib ti ubing manipud kadagiti mikrobio ta addaan daytoy ti bileg kas iti kaadda ti alkohol wenno sabon.

Daytoy ti ababa a pannakailadawan ti ubing bayat ti panagdakkelna iti uneg ti matris wenno aanakan. Manipud iti maymaysa a selula, agbalin nga adu agingga ti saanen a mabilang ti kaaduda. Nabiag amin dagitoy nga addaan iti tunggal maysa a kabukbukodan ken naipato nga aramid. Maaramid a nalaka ti sibubukel ken nakakaskasdaaw nga aramid nga awan ti adu a rigat ken iti kaaduan a kasasaad, awanen ti sabali pay a maiballaet wenno komplikasion- no la ket nasalun-at ti ina. Tunggal addang isut' sarunoen ti sabali pay nga addang- iti naurnos a pamay-an, agingga a makitatayo manen ti sabali a tao a nabukel a ladawan ken kaasping ti Dios.*

GAPU'T AYAT
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com

Nasamay Daytoy Low-Carb Diet

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

"LOW-CARB DIET: Nasamay a mangibaba iti dagsen ken timbengenna ti rukod ti kolesterol"



ITI maminsan pay a gundaway, pinaneknekan ti Atkins diet ti bukodna a pamatian: "Makatulong ti low-carb diet ken iti estilo ti Mediterranean regimen kadagiti tattao nga agkalikagum a mangibaba ti dagsen ngem iti tradisional a low-fat diet ti maysa kadagiti kabayagan ken kadakkelan a panagadal tapno ikumpera ti weight-loss techniques."

Ti kadakkelan a surpresa? Pagdur-asen ti low-carb diet ti kolesterol. Ngem saan a mamati dagiti dadduma a kritiko. Kuna ni Abby Bloch iti Dr. Robert C. ken Veronica Atkins Foundation, a "napaneknekan daytoy ket pudno." Dayawen dagitoy grupo ti pilantropo ti Atkins diet creator.

Nupay kasta, nagun-od dagitoy tallo: "low-carb diet," "low-fat diet" ken ti makuna a "Mediterranean diet" ti wagas a mangibaba iti dagsen ken pagdur-asan ti kolesterol. Saan a kadawyan daytoy a panagadal gapu ta immabot iti dua a tawen, at-atiddog ngem ti maipagarup, ngem ketdi, adda pakainaigan iti kaadda ti interes dagiti tattao nga agdiyeta [adda 85 a porsiento].

Inasitgan dagitoy a nagsukisok ti Atkins Foundation tapno mayuman daytoy nga idea ti panagadal kadakuada. Ngem awan ti kangrunaan nga akem ti nasao a foundation iti nadisenio a panagadal wenno mairakurak ti agbalin a resulta. Dinayaw dagiti sabsabali pay nga eksperto ti resulta ti panagadal a "di nakapappapati, ngem pudno."

Iti biang ni Kelly Brownell, director ti Yale University Rudd Center for Foods Policy and Obesity, a "mararaem dagitoy a grupo a nagsukisok. Saanda a maulbod ti napaneknekanda."

Malagip a naaramid ti panagsukisok iti maysa a lugar ti nuclear facility iti Israel. Naited kadagiti agarup 322 a partisipante ti kompleto a pannangan iti bigat, aldaw ken rabii iti kapeteria ti nasao a pasilidad. Nalasin ti tunggal taraon babaen ti colored dots. Naaramat ti kolor a nalabbaga para ti low-fat, berde para ti Mediterrean ken asul para ti low-carb.

Para iti pamigat ken pangrabii, nabagaan dagiti dieters nga aramidenda ti kaugalian a planoda iti pannangan, kalpasanna, sinungbatanda ti sumagmamano a questionnaires no ania ti klase ti kinnanda. Saan a nasurok ngem 30 a porsiento ti calories manipud iti taba ti low-fat diet, maiparit ti calories ken kolesterol ken maipamaysa ti low-fat grains, nateng ken prutas kas kasukat ti taraon. Adda pagkaarngian ti Mediterranean diet iti calories, taba ken cholesterol restrictions- kangrunaan ditoy ti poultry, lames, olive oil ken nuts.

Adda limitasion ti low-carb diet iti carbohydrates, ngem awan ti calories wenno taba. Magutigot dagiti dieters nga agpili iti vegetarian a paggapuan ti taba ken protina. 

Iti panangilawlawag ni Madelyn Fernstrom, weight management expert ti University of Pittsburg, nagrekisa ti panagadal ngem saan a karaman daytoy, "Saan nga ipauneg ti adu a keso ken itlog wenno krema."

Kaaduan kadagiti partisipante ket lallaki. Amin a lalaki ken babai iti panagadal ket naipaayanda pay iti bilang ti panagwatwat.

Mapattapatta a bilang ti nakaibabaan iti dagsen ti grupo ti low-carb diet ket 10.3 pounds kalpasan ti dua a tawen. Nakapukaw met ti dagsen dagiti Mediterrean diet iti 10 pounds ken ti low-fat regimen iti 6.5 pounds.

Surpresa ti rukod ti kolesterol. Kuna dagiti kritiko a makatulong ti Atkins diet iti panagibaba ken panangpukaw dagiti tao ti dagsen. Ngem pinagamkan ken nagbutnganda ti kinabayag ti proseso, ta segun met la kadakuada, mabalin nga ipangatona ti kolesterol gapu ta maipalubos ti taba nga ipauneg.

Ngem iti estilo ti low-carb, makita a padur-asenna ti sumagmamano a rukod ti kolesterol nga agturong iti HDL, wenno ti "good cholesterol." 

Kas pagarigan, maysa kadagiti tattao ti addaan iti HDL a 50, mabalin nga adda ratio a 4-to-1. Ti optimum a ratio ket 3.5-to-1, segun iti American Heart Association. Ti pasiente a bumaba ti ratio ket maysa a senial iti panagtangken dagiti arteries. Bumaba iti 20 a porsiento ti tao a low-carb diet, 16 iti Mediterrean ken 12 a porsiento iti low-fat dieters.

Saan a daytoy ti kaunaan a panagadal a mangibaga ti pagdiperensiaan manipud iti kaarngi ti Atkins diet. Iti impablaak dagiti nagsukisok iti Journal of the American Medical Association idi tawen 2007, naammuan ti JAMA ti resulta ti Atkins diet iti insayangkatda a pagsubok kadagiti nalukmeg a babbai: "simmayaat bassit ti blood pressure ken cholesterol readings no idasig iti low-carb Zone diet, low-fat Ornish diet ken low-fat diet." Amin dagitoy a pagsubok ket nagtungpal iti pagannurotan ti gobierno ti Estados Unidos.

Nabayagen nga irekomenda ti Heart Association ti low-fat diet tapno mailisi iti panakairisgo ti puso iti aniaman a kita ti sakit, ngem nasintir dagiti dadduma [a lider ti HA] a natalged ken epektibo pay ti Mediterrean diet. 

"Kinaagpaysona, irekomenda ti HA ti low-fat diet uray pay no ad-adu ti maiparit a taraon nga ipauneg segun ti ipaneknek iti panagadal," daytoy ti inlawlawag ni Dr. Robert Eckel, HA past president ken propesor ti medisina iti University of Colorado, Denver.

Saan nga irekomenda ti HA ti Atkins diet. Nupay kasta, maitunos ti low-carb approach iti pagannurotan ti HA basta adda limitasion ti klase ti saturated fats a masansan nga ipapauneg dagiti tao.

Pabor iti resulta ti baro a panagadal ti "Atkins-like" kadagiti grupo ti diabetics ken babbai a naeksamen. Kadagiti 36 a diabetics, dagiti laeng Mediterranen diet ti bimmaba iti blood sugar levels-da. Iti biang ti 45 a babbai, dagiti Mediterranean dieters ti nakapukaw iti dagsen.

Kuna ni Dr. Willian Dietz, nangibagi ti Centers for Desease Control and Prevention, nga isingasing ti data wenno datos a nalalaing a sumungbat dagiti lallaki no iti panagdiyeta ti pagsasaritaan ta nalawag nga ammoda ti limitasion ti taraon nga ipaunegda. Ngem nalalaing dagiti babbai a mangiwayat ti panagibaba ti dagsen gapu ta addaanda ti ekspiriensa iti panagdiyeta, ammoda a yimplimentar ti mas komplikasion a panagdiyeta. Ni Dietz ti pangulo ti CDC nutrition unit.*



NASAMAY DAYTOY LOW-CARB DIET
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com

Makatulong Dagitoy a Saludsod a Mangsalbar iti Biag

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

[Maudi iti Tallo a Paset]

7. SAKIT ITI TIAN [ABDOMINAL PAIN]
Narikna ni Roberto, 54, ti saan a nasayaat a kasasaad ti tianna iti maysa a rabii. Iti sumuno a bigat, uray no saan a napudot ti temperatura ti bagina, agpigpigerger latta. Gapu iti daytoy a situasionna, intaray ni Baketna tapno agpakonsulta iti doktorna, ngem di masarakan ti doktor ti rason ken puon ti sakit isu nga imbaonna daytoy iti lokal nga ER.


Ngem idi nakasangpetda iti ER, awanen ti marikna ni Roberto a simtomas malaksid laeng ti pannakabannog wenno panagkapsutna ken di makatalna. Normal ti rukod ti temperatura iti bagina, ken nagsardeng metten nga agpigpigerger. Kapilitan nga imbaw-ing dagiti ER personnel ti atensionda iti sabali a pasiente nga addaan ti nakarkaro a sakit. Ngem pagammuamta di makatalna ni Roberto ket makarikna iti nakaro nga ut-ot. Limmagto ti rukod ti temperatura ti bagina iti 104 F, ket gapu iti daytoy, ti kaso ni Roberto ti nakaalertuan dagiti medical personnel.


Maysa nga ER doktor ti nangeksamen ken ni Roberto. Intalmeg ti doktor ti tian daytoy, ngem awan ti marikna ni Roberto a sakit. Mariribukan ti doktor gapu iti nangato a gurigor. Dagus nga imbaga ti doktor a maisayangkat ti abdominal CT scan with contrast [paggiddiatan], maysa a klase ti rayo-X [x-ray] a mangipakita saan laeng a dagiti tultulang no di pay ti amin nga organo ti bagi. Imminum ni Roberto iti dye [pangtina] tapno makita ti sibubukel a GI tract daytoy. Makita ditoy nga agsagsagaba ni Roberto iti apendisitis ket naduktalan ti apendix daytoy a nadislokasion iti orihinal a lugarna. Iti daytoy a napasamak ken ni Roberto, maadal ken saludsoden iti doktor: "Kasapulan kadi ti abdominal CT scan ken dadduma pay a pagsubok sakbay a mapanak iti operating room?"


Nasorpresa ti doktor iti naduktalanna nga apendisitis gapu ta saan met nga agalen ni Roberto ti ut-ot a masansan a tumaud iti akinbaba nga akinkannawan a paset ti tian. Ket no saan koma a naisayangkat ti pagsubok a paggiddiatan [contrast], mabalin a bimtak ti apendix ket ad-adda nga iyegna ti makapatay a kasasaad. Dagus ngarud a naipan ni Roberto iti surgery room para iti emergency appendectomy.


Tunggal tawen, nasurok nga 250,000 nga Amerikano ti agsagaba iti apendisitis. Kaaduan kadakuada ti saan nga umno ti pannakaduktal ti puon ti sakit [misdiagnosed]. Dagiti kaarngi a sakit ti apendisitis a kondision kas iti ovarian cyst, tubal pregnancy, sumagmamano a porma ti diverticulitis [maysa a klase ti panagletteg/panagbussog dagiti bagbagis] ken makaakar a seksual pelvic inflammatory disease [PID].


Dagiti dadduma pay a makagapu: panagletteg/panagbussog manipud iti ulser, sakit ti gallbladder wenno liver abscess- ken uray pay ti sakit ti kidney ken colon cancer. Isu a ti kasayaatan nga aramiden sakbay a maisayangkat ti maysa nga operasion wenno surgical procedure, penken nga umuna iti doktor ken maisayangkat amin a kasayaatan a pagsubok a makatulong ti panangtakkuat ti puon iti sakit.



8. PANAGPASNGAY [CHILDBIRTH]- awan ti nakasagana a panagplano para iti maysa nga "obstetrical emergency," ngem mapasamak latta daytoy ti inaldaw. No dadduma agbalin a komplikasion ti panagpasngay nangruna iti biang ti ina ken maladaga.


Ket no kalikaguman a maipasngay ti anakmo iti nasayaat a pannaripato, damagen iti obstetrician: "Asino ken ania a klase dagiti doktor iti ospital ti rumbeng a mangtaming kadakami iti anakko no inkaso nga adda emerhensia wenno kellaat a panagpasngayko?"


Anesthesiologists- isuda ti matungpal nga agireseta iti agas ken agited ti anesthesia kabayatan ti operasion. Kanayonda nga adda iti uneg ti operating room no inkaso a maisayangkat ti cesarean section wenno premature labor ken dadduma pay a serioso a komplikasion. No adda pannakabalinna, penken nga umuna ti kanayon a kaadda ti anesthesiologist iti ospital.


Pasiente met dagiti kaippasngay a maladaga, ket rumbeng a maipaayanda ti nasayaat a pannakataming. Kasta met a kasapulan dagiti maladaga ti pediatrician a nakasagana nga agnanayon. Mabalin a kasapulan dagiti maladaga iti emergency treatment kalpasan ti panagpasngay ti ina, uray pay no naipasngay ti maladaga iti nasayaat a kasasaad.


Ti napintas a lugar iti ospital para kadagiti maladaga isu ti kaadda ti "neonatal intensive care unit" a nakasagana para ti pagkasapulan ti maladaga. Daytoy a pasilidad ket aramaten dagiti kaippasngay a maladaga nga addaan iti kritikal a problema. Ngarud, siguraduen ti kapintasan ken natalged a pagpasngayan nga ospital. Ngem no awan ti kastoy a kapintas nga ospital iti lugaryo, kasarita a nasayaat ti OB doktor tapno pagsaritaan ti emergency contigency plan para iti panagpasngay.



9. CHILD'S HEAD TRAUMA- saantayo kanayon nga adda a mangkita iti ar-aramiden dagiti annaktayo. No dadduma, maitim-og ti uloda wenno matnagda. Nupay dagitoy a pannakadunor ket paset ti panagay-ayamda, minor accidents ken uray pay ti pannakaabuso dagiti ubbing ti mamataud iti pannakadadael ti mata ken utekda. Mangipakita dagitoy nga ubbing ti sabali wenno panagbaliw nga ugali ket daytoy ti senial ken makapatay a problema ti head trauma.


No madlaw a sabali ti ar-aramiden ti anakmo iti dati nga ugalina ken kasta met a masansan a makaturturog ti riknana, dinaka ikaskaso ken mariribukan, nasaysayaat nga ipan daytoy iti doktor ken saludsoden: "Karaman kadi ti head injury wenno trauma iti ipakpakita ti anakko a simtomas?"


Tunggal tawen, adda maipagarup nga 1.4 milion nga Amerikano ti agsagsagaba iti traumatic brain injury, ket maipakita a daytoy ti kangrunaan a rason ti ipupusay ken ti kaawan mabalinan dagiti ubbing ken agtutubo. 


Dagiti simtomas- managpanpanunun, nakaro; isuda ti mangdegdeg ti problema. Maipagarup a bekkelen wenno agsardeng ti danum iti lawlaw ti utek ken duri. Nakarkaro a serioso ti tumaud a problema no adda panagdur-as ti panagpussuak ti dara manipud iti mapigis wenno madadael a blood vessels iti lugar ti utek [awaganda iti subdural hematoma]- kasapulan ngarud ti madagdagus nga operasion iti pannakataming daytoy. Ti "retinal hemorrhage" [panagdara ti mata]- makita ti alisto a panagbaliwna, daytoy ti tumulong iti doktor a mangsukimat ti puon ti sakit nga awaganda iti "shaken baby syndrome" ken manipud iti agsublisubli a pannakadunor gapu iti panagay-ayam.


Dagiti dadduma a senial ken panageksamen nga aramiden ti doktor: panagkapuy dagiti takiag ken gurong, wenno abnormal a panagresponde ti kiday. Masubok dagitoy babaen iti CT scan ken full eye and neurological exam. Kapintasan a salaknib? Dagiti Helmet...



10. MACULAR DEGENARATION- apektaranna ti sentro ti panagkita ken tumaud daytoy kadagiti agtawen iti singkuenta anyos, daytoy pay ti kunada a "reaching crisis levels." Daytoy ti kangrunaan a sakit a makaapektar ken pagbuldingan dagiti Amerikano. Nasurok a 10 milion a tattao ti nasapa a mapukawan ti panagkita gapu iti nasao a sakit, agarup 200,000 ti baro a kaso iti tunggal tawen. No maduktalan nga adda kenka ti macular degeneration, kasarita ti opthamologist ken saludsoden: "Kas nangegakon, makatulong kadi dagiti baro a medisina nga Avastin ken Lucentis iti kasasaad ti matak?"


Idi Hunio 2006, rimmuar ti dua nga importante nga agas ket nagbalin daytoy a pagsasaritaan gapu ti alisto a panagdur-as ti biag dagiti pasiente. 

Ti Lucentis- inaprobaran ti FDA, saanna laeng a pagsardengen ti panagprogreso ti macular degeneration ngem ketdi pasublienna ti dati ken nalawag a panagkita. 

Ti Avastin- naaprobaran met daytoy a pagagas iti colon cancer ken ar-aramaten metten dagiti opthalmologist a mangtulong iti macular degeneration. Kasarita ti doktor maipanggep iti pagsayaatan dagiti mata amangan no makatulong daytoy [ti Lucentis ken Avastin] kenka.*

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

[Maikadua iti Tallo a Paset]



4. KANSER TI SUSO-
Narigat a mabasa ti napalabas a mammograms ni Marizeny gapu ti kinapuskol/nasedsed/padapada a susona. Pimmusay ti ina daytoy iti breast cancer, ket ni Marizeny, agtawen iti 49, madanagan ken mariribukan ket kayatna a maagasan daytoy. Nupay kasta, agparang a kasla normal dagiti agsumbangir a susona. Dinamagna: "Kayatko a ma-ultrasoundnak uray no negatibo ti resulta ti mammogramko?"


Agpayso, adda masuspetsa a bukol nga ipakita ti ultrasound a malibtawan a mabasa ti mammogram. Nakompirma babaen ti sumagmamano a pagsubok nga adda kanser daytoy. Kalpasan iti lima a tawen, ammo ni Marizeny a naalana ti nagtaud a tumor iti immuna a tukad ti sakit. Naipaay ken naawatna ti umisu a pannakaagas ket ita, maysan a cancer-free.


Ti maadaltayo: saanna kayat a sawen a nasaysayaat ti ultrasound ngem ti tradisional a mammograms. Ti kinapudnona, maysa ketdi a kombinasion dagitoy dua a pagsubok ti mangted iti nalawag ken nasayaat a resulta. Ti mammography ket maysa kadagiti maar-aramat pay laeng a "screening" kasta met iti breast ultrasound ken MRI, ti ad-adda a mangpapintas ti epektibo ti screenings ken diagnosis.


Kuna ni Freya Schnabel, MD, Chief of Breast Surgery iti Columbia University Medical Center, New York City, "Saan a maymaysa ti pakausaran ti Breast Cancer Screening. Rumbeng a marukod iti tunggal tao-- kas ti pasiente nga adda iti risgo ti kanser ti suso ken ti kinapuskol/nasedsed/padapada a suso."


Ti mammography ket saan a makuna a sensitibo a pagsubok iti babbai nga addaan ti napuskol/nasedsed/padapada a suso, ngem makatulong ti ultrasound iti nayon a pagsubok. No ti babai ket asideg a mairisgo iti daytoy a sakit, ti MRI ti kasapulan ken maiparbeng a pagsubok. Ngem nangina ti magastos.


Kasarita ti internist wenno gynecologist sakbay a maisayangkat ti mammogram maipanggep iti situasion ti salun-atmo ken saludsoden ti maipanggep iti ultrasound. Iti kasta, agpadakayo a makaibaga no manayonan pay ti sabali a pagsubok. Ket sakbay a ma-biopsy-ka, kiddawen ti resulta dagiti naglabas a pagsubok tapno adda makuna a "second opinion."



5. SAKIT ITI BARUKONG-- no makarikna iti gulpe a panagsakit iti barukong, sa in-inut a lumabas a mapan iti akinkannigid a takiagmo, adda panaglamiis, panagsidduker ken panagdanag, mabalin a mapasamak kenka ti panakaatake iti puso. Ad-adda a marikna dagiti lallaki dagitoy a simtomas ngem dagiti babbai, ti atake iti puso ti masansan a di pannakasukimat ti puon ti sakit.


No awananka kadagitoy maibaga a simtomas ngem masansan a makarikna ti panagsakit iti akinkannawan a paset ti barukong, saan unay a naut-ot, mariknam a nakurang ti panagangesmo [SOB wenno shortness of breath], heartburn, panagbubussog ti tian a di agpukaw, tumawag nga insigida iti ambulansia wenno kasarita ti maysa a tao nga ammona ti agmaneho ta itaraynaka iti kaatsigan nga ospital-- iti ER ken saludsoden iti doktor: "Mapasamak kadi kaniak ti atake iti puso? Ditay' koma agtaktak-- mabalin kadi a mangala ken masubok ti enzymes-ko?"


No ti piskel iti puso ket saan a marasionan iti tumutop a dara, ti maperdi a piskel ket ruk-atanna dagiti enzymes nga agturong iti pagayusan ti dara. Mabalin a maisayangkat ti sabali a pagsubok iti ER. Ngem ti simple a panagala iti dara para iti panangsubok ket alisto a marukod ti bilang dagitoy nga enzymes ket nalawag nga ipakita ti resulta a mapaspasangasangan ti panagatake iti puso.



6. ATAKE [STROKE]-- kalpasan ti rugi/pagdamuan [onset] ti atake, adda tallo nga oras nga opurtunidad nga agtomar iti clot-busting drugs a mangsalbar iti biag. Agparang dagiti simtomas ti atake iti nagduduma a paset ti bagi, ngem kaaduan nga atake ket tumaud iti utek. Dagiti pagsenialan a kas ti gulpe a narigat a panagsao/panagbalikas wenno pannakariribuk ti panunot, saanna a maaramat dagiti takiag, saka, ken paralisado ti rupa-- masansan iti maysa a bangir. 


No dadduma, tumaud ti atake iti kalkalainganna [mild] ken awanan daytoy iti simtomas, ngem nupay kasta, importante ti pannakatamingna. No kas pagarigan iti panunotmo dumteng ti panagatake, saan nga agpamayang, tumawag iti ambulansia wenno kasarita ti maysa nga am-ammom ta umaynaka itulod iti ER. Saludsoden iti doktor: "Adda kadi atake a mapaspasamak kaniak? Kasano ti tinomarko nga clot-busting drugs?"


Tunggal 45 a segundo, adda latta mapasamak nga atake uray sadino a paset iti lubong. Ti "clot-busting medication" a maawagan pay iti "tissue plasminogen activator [TPA]" ket runawenna ti napalet/nagtitipkel a dara tapno pabassitenna ti perdision ken lapdanna ti tumaud a simtomas. Ngem laglagipen: "maaramat laeng daytoy a medisina iti umuna a tallo nga oras ti panagatake." No ti panunot ken bukod a pammati a nasaysayaat a maitarayka iti ospital--aramiden. Wenno kasapulan ti medisina para iti kastoy a situasion, dumawat. Ken siguraduen a maeksamenka tapno ammo ti rason no apay a mapaspasamak kenka daytoy.




[Adda tuloyna...]

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com

Makatulong Dagitoy a Saludsod a Mangsalbar Iti Biag

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

[Umuna iti Tallo a Paset]

"SANGAPULO a minutos," daytoy ti masansan a maited a tiempo ken oras a pannakisarita iti doktor. No pasiaren ti maysa nga internist, pediatrician wenno espesialista, daytoy ti tiempo a pannakisarita iti doktor a kasapulan met ti mangngagas a denggen ti kayatmo nga ipulong wenno iyasug kenkuana ken mangikeddeng no ania ti aramidenna, kasta met ti pannakailawlawag a husto ti rekomendasion ti pannakatamingmo.

Tapno maaramid ti kaaduan a tiempo, uray iti emergency room, nasken a nakasaganaka. Agsaludsod iti doktor tapno maammuam ti direkta a sungbatna. Ti doktor ket obligado a mangammo ti pudno a pakaseknan ti maseknan/pasiente. Kayatna ngarud a sawen a maisayangkat ti ad-adu pay a pagsubok tapno mapaneknekan a saan a pagduaduaan dagiti sungbatna, napimpintas no maamuan ti opinyonna seknan ti simtomas ken ti pannakaagas ti an-anayem.


Kuna ti maysa a surgeon babaen iti bukodna nga ekspiriensa, naduktalanna nga adda dagiti kangrunaan a masaludsod mainaig kadagiti maitudo a simtomas ken situasion a maisupadi iti agbalin a resulta ti pannakataming ti pasiente-- "ket daytoy ti makatulong a mangsalbar iti biagmo." Dagitoy dagiti kondision ken saludsod a rumbeng ken nasken a maammuan iti doktor:

1. UT-OT ITI LIKUD KEN DAGITI NAGSUSUOPAN-*
Dagitoy tumaud nga ut-ot ket masansan a resulta ti pannakadesgrasia wenno panaglakay/panagbaket. Ngem no dadduma, ti ut-ot a marikna nga agbayag iti bagi ket adda iparparangarangna nga adda dakes a mapaspasamak kenka. Dimo koma baybay-an. Adda dagiti makapatay a sakit a kaarngi met laeng iti daytoy ket importante unay a malapdan ti panagramram ti ut-ot iti kabiitan a panawen. No masansan a maka-ekspiriensaka ti panagut-ot iti likud wenno kadagiti susuopmo, saludsoden iti doktor: "Malaksid iti arthritis wenno dagiti dunor, ania kadi ti makagapu iti panagut-ot ti likud ken iti susuopko?"

Mabalin a dagitoy ti posible a makagapu:
*Prostate Cancer-- wenno dadduma a klase ti problema a sakit iti tian-- ti prostate, pancreatic cancers ken kidney stones ket pataudenna ti nasakit ken naut-ot a likud, masansan a kasla dumuyok ken kasla iwaen ti kutsilio ti marikna iti nagtengnga wenno iti baba a paset ti likud. Dagitoy a panagsukimat ti puon ti sakit ket saan a maitudo nga isu't gapu ti panagut-ot ngem malibtawan no dadduma gapu ta kaaduan kadagiti tattao nga agsagaba iti kastoy ket saan a mapakuyogan iti sakit ti likud nga addaan ti kanser wenno bato, daytoy ti rason a dida pakadanagan ti marikna nga ut-ot. Adda dagiti maitudo a panagsukimat ti puon ti sakit mairaman ditoy ti PSA wenno Prostate Specific Antigen tests ken CT scans. Saludsoden iti doktor no ania ti kasayaatan a pagsubok, ken no mabalin, iyuman iti maysa nga espesialista.


*Osteoporosis-- ti panagingpis ken panagkapsut dagiti tultulang ket masansan a maigapu iti kinalakay/kinabaket, ngem mabalin metten a tumaud/mapasamak daytoy a sakit kadagiti agtutubo. Mangrugi iti bassit a pannakailigis/bullo/tukkol iti duri [spine] ken dadduma pay a paset ti bagi ti posible a pagtaudan ti ut-ot. Ti bone density screening ket saan a nasakit a pagsubok, maysa a noninvasive test a masansan nga irekomendar ti doktor para kadagiti post-menopausal a babbai wenno iti pamilia nga addaan iti pakasaritaan ti daytoy [family history]. Ti gagangay a panagagas ket karaman ti pannakaiyadu iti ipauneg a calcium ken bitamina D kadagiti taraon, kasta metten ti medisina a Fosamax, Actonel ken Boniva.


*Lyme Disease-- masansan a marikna ti ut-ot kadagiti nagsusuopan nga adda kannayonna a "bull's eye rash." Agpangato agingga iti 25 a porsiento dagiti biktima ti Lyme Disease a saan nga agparang ti bull's eye rash ken dida ikankano ti ut-ot nga adda koneksionna iti nagsuopan. Ti Lyme ket masansan a mayakar babaen iti "deer ticks." No maduktalan iti nasapa, nalaka a maagasan ti Lyme disease babaen iti antibiotics. Ngem no maduktalan daytoy iti mabayag, ti panagagas ket kompleks ken adda epektona a nakadadanag iti bagi.


*Lupus [Systemic Lupus Erythematosus, wenno SLE]-- nadagsen ken mabayag daytoy a sakit ken agparang iti porma kas nangisit a "kulibangbang" ken nagatel daytoy iti rupa, a sarunoen ti nakaut-ot-ot a nagsusuopan. Iti panagsukimat ti puon ti sakit [diagnose], maala ti dara tapno maeksamen ken maadal ti simtomas ken pakasaritaan ti nagbalin a sakit ti maseknan. Mairaman ditoy ti anti-inflammatory medicines a pangagas iti daytoy a klase ti sakit.


*Panagbussog/panagdakkel dagiti nagsusuopan-- mabalin pay a daytoy ket senial ti impeksion. Masansan a maala ti danum manipud iti nagsuopan tapno masubok. No adda impeksion kas iti staph, maireseta ti antibiotics nga agas. Laglagipen: "makapatay ti impeksion no saan a madagus a mataming." Saan koma nga urayen a dumakkel ken agut-ot dagiti nagsusuopan.


*Bone Cancer-- no dadduma, tumaud ti ut-ot gapu ti bone cancer kasta metten ti kanser a nagwarasen iti tultulang. Ti duri ken paragpag ti masansan a pakariknaan ken pakakitaan ti daytoy a sakit. Ngem kadagiti tattao nga addaan ti kanser iti nagduduma a paset ti bagi ket alistona a maala ti bone cancer.



2. SAKIT TI ULO-
Tinawagan ni Lakay Mundo, agtawen ti 57, ti kabsatna a babai tapno ibagana ti sakit ti ulo a mariknana. Napasamak daytoyen idi kenkuana iti rabii nga ipapanna iti kuartoda nga agasawa-- nasakit nga ulo ti sinagabana. Timmawag iti kabigatanna ti kabsatna a babai tapno ammuenna ti kasasaad ni Lakay Mundo ngem dina ma-kontak. 

Tinawaganna ti asawa ti Lakay iti trabahona. Naibaon ketdi ti maysa a karrubada tapno ammuenna no ania ti napasamak iti Lakay ket ditoy a naduktalanna a nakapakleb iti datar, natayen ti Lakay. Nasdaaw ti naibaon. Naammuan a pimmusay ti Lakay iti "lethal brain aneurysm."


Maagasan ti "aneurysm" no masapa daytoy a maduktalan. No makarikna iti di mailawlawag, agawan-agadda a sakit ti ulo wenno agsakit ti ulo a kasla dumuyok ti ut-otna, nasken nga agpakita iti doktor ket saludsoden kenkuana: "Daytoy ti karanggasan a panagsakit ti ulok iti intero a panagbiagko-- daytoy kadi ket aneurysm?"


Adda sumagmamano a klase ti sakit ti ulo: "cluster," "sinus" ken "migrane." Ti aneurysm ket saan a maibilang a sakit ti ulo; daytoy ket makuna nga abnormal a panaglapad wenno panagdakkel dagiti blood vessels. Itden ti aneurysm ti naut-ot ken di mailawlawag a panagsakit ti ulo no agbettak dagiti blood vessels ken no sumrek ti dara iti utek.


Makuna a tumaud ti aneurysm gapu iti depekto ti pannakayanak wenno tumaud daytoy iti bumaybayag bassit. Natakuatan nga adda 5% iti populasion ti addaan iti klase ti aneurysm iti utek ket mabalin a bumtak daytoy iti ania man nga oras. No agut-ot ti ulo a sarunoen ti panagrurusok ken panagsarua, panagkissiw wenno dadduma pay a klase ti neyolohikal a simtomas, dagdagusen ti mapan iti ER wenno tumawag ti tulong.



3. TRANGKASO- kuna ti kaaduan a tattao, ti trangkaso ket maysa laeng a mangriribuk wenno panggulo iti salun-at. Ngem para kadagiti immune-compromised, agdepende iti tawen ken no nadagsen ken nabayagen ti sakit- "makuna a makapatay ti trangkaso."


Tunggal tawen, adda 36,000 nga Amerikano ti matay gapu iti trangkaso wenno ti komplikasion, ken nasurok nga 200, 000 ti mayospital. Ngem kasano nga ammon no adda kenka daytoy?

Aggapu ti trangkaso iti maysa a virus ket masansan nga agbayag daytoy a sakit manipud tallo agingga iti uppat nga aldaw. Dagiti simtomas a pagilasinan: ti kaadda ti gurigor, panaglammin, ut-ot ken sakit, makapasagureng nga agong ken namaga nga uyek. Ngem no dagitoy a simtomas ti agbayag iti sumagmamano nga aldaw nga awan ti pagpiaanna, kasapulan nga agpakonsulta ken saludsoden iti doktor: "Nakabutbuteng ti marikriknak. Ania ti ammom a rason no apay a mapaspasamak kaniak daytoy?"

[Adda Tuloyna...]

MAKATULONG DAGITOY A SALUDSOD A MANGSALBAR ITI BIAG

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com