Ania, uray ti agong ammona no adda alzheimer's-mo?

Iti panagadal: "Ti nakapuy a pangawatan ti panagangot

ti agong ti maibilang nga umuna a senial iti kaadda

ti sakit."

--

TI narigat a panangilasin ti agong iti maangotna

kadagiti nagduduma a bambanag kas iti lemon, saba,

ken cinnamon ti maipagarup nga umuna a senial

ti kaadda iti Alzheimer's Disease. Nairakurak iti maysa

a panagadal a naawagan ti "Scratch-and-Sniff Test,"

maysa a pagsubok a mangitudo ti panunot/utek

ti tao no daytoy ket addaanen iti umuna a tukad

ti "brain disorder."

Importante kadagiti sientista ti naisayangkat

a pagsubok ta babaen ti daytoy, maammuan ti wagas

a mangipababa wenno mamagsardeng iti Alzheimer's

ken ti pannakapukaw ti memoria iti panunot-

no karaman daytoy ti nasao a sakit. Iti agdama,

awan pay naduktalan nga agas wenno makaagas

iti daytoy nga an-anayen ti nasurok lima milion nga Amerikano.

Nabayagen nga ammo dagiti agsuksukimat wenno

agad-adal a ti "microscopic lesions" ket

maikonsidera wenno maibilang nga immuna a nagparang

ti Alzheimer's iti paset ti utek nga importante

iti biang ti "pangawatan ti panagangot ti agong,"

wenno sense of smelling.

"Dakkel ti pakainaigan iti straktaktura ti anatomia

ti panagangot. Wen, pudno daytoy," kuna ni Robert Franks,

maysa nga eksperto iti Odor Perception and the Brain

ti University of Cincinnati. Nupay saan a karaman

iti kaudian a panagadal ni Franks, nagparang daytoy

idi mairakurak ti nasao a resulta ti panagadal idiay

Archive's of General Psychiatry.

Inlawlawag ni Franks a dagiti dadduma a naisayangkat

a panagadal itay kallabes, dakkel ti pakainaigan

ti pannapukaw ti panagangot iti Alzheimer's- ngem naaramid

daytoy kadagiti nasalun-at a tattao, lima a tawenen

ti nalapabas. Nasubok dagiti tattao babaen

iti "olfactory powers tapno dagitoy ti surotenda

nga aramiden." Kunana, mannarimaan ti pannakasubok

dagiti napili a tattao para iti baro a "panangsubok

ti panagkapsut ti panunot."

Iti nasao a panagadal, nairaman ditoy ti 600 a tattao

nga agtawen iti nagbaetan ti 54 ken 100, tapno

mapagsaludsodan ken pagdiperensiaenda dagiti pamiliar

nga angot a kas iti: lasona, sibuyas, lemon,

cinnamon, black pepper, tsokolate, sabong ti rose,

saba, pinya, sabon, paint thinner, gasolina ken asuk.

Ket iti tunggal angot, mangngegan ken makita ti uppat

a pinili a sungbat dagiti tattao. Kagudua

kadagiti tattao ti nangikalintegan ti pinilida a sungbat,

ket maysa laeng ti nagmintisanda. Kagudua met kadagitoy

ti makaammo ti siam a sungbat iti sangapulo ket

dua a saludsod. Kadagiti kababaan ti naala a grado

dagiti tao iti kagudua ti sibubukel a napagsaludsodan

ti nakaala ti husto a sungbat ken angot iti walo a klase

a banag ti angot.

Adda 21 a topiko a naisayangkat a pagsubok ti cognitive

iti tinawen para ti lima a sumaruno a tawen. Agarup

apagkatlo kadagiti tattao a nakaisayangkatan ti

pagsubok ti timmaudan ti pannakariribuk iti

memoria ken panagpanunot.

Makuna a dagiti tao a nagkamali wenno nagbiddut

iti uppat a pagsubok ti panangot, 50 a porsiento

ti manamnama a pagtaudan daytoy a problema ngem kadagiti

tattao nga awan ti kamali/nagbiddutanda. Naammuan

a dagiti marigatan a mamagdiperensia kadagiti nagduduma

nga angot ti karaman iti nangato a bilang ken pagdur-asan

ti "mild cognitive impairment to Alzheimer's Disease."

Nailista dagiti nagan, tawen, kinatao, edukasion ken

pakasaritaan iti atake ti puso ken panagsigarilio/

panagtabako dagiti nairaman a tattao iti pagsubok-

ket naduktalan a nababa latta ti naala a grado

dagitoy, ket manamnama a dakkel ti tsansada

a mairisgo iti "cognitive decline."

Kuna ti lead author Robert Wilson ti Chicago Rush

University Medical Center, "Ti in-inut a pannakapukaw

ti pangawatan ti panagangot ket saan a maigapu iti riribuk

gapu ti buteng [panic]." Inlawlawagna a "saan a gapu ta

di naperpekto ti maysa a tao ti gradona iti dayta a pagsubok,

ngem nagdaliasat ketdi ti tao iti makuna a cognitive problems."

"Dagusen koma dagiti nataengan a tattao ti mangipakaammo

kadagiti doktorda no mapukaw ti pangawatan ti panangotda,"

kuna ni Claire Murphy, maysa a mangad-adal ti maipanggep

iti Alzheimer's iti San Diego State University, ken saan

a karaman kadagiti nakipagsukisok. Inlawlawagna a

ti mabalin a problema ket maipuon iti impeksion ti polyp

iti agong, wenno impeksion ti sinuses. "No lakayen/baketen

ti maysa a tao ken addaan iti nasayaat a pangawatan ti

panagangot, napintas a senial," kuna ni Murphy.

Ti nasao a panagadal ket pinundoan ti National Institute

on Aging [NIA] and the Illinois Department of Public Health.*

.

.

.

.

.

ANIA, URAY TI AGONG AMMONA NO ADDA ALZHEIMER'S-MO?

Rudy Ram. Rumbaoa

salunatkenmedisna.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Agam-amangaw: Ania daytoy ken ania ti aramiden?

[nabulod ti ladawan a naaramat]

Agam-amangaw: Ania daytoy ken ania ti aramiden?
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti Delirium wenno am-amangaw ket maysa a sakit a narigat a kompasan, ngem saan met ngarud a makuna a permanente a problema. Ti panangawat iti maysa a tao nga agsagsagaba iti Delirium ket importante a paset ken akem dagiti agay-aywan ken manartaripato kadakuada tapno maibirokan ti solusion, maadal ken maagasan daytoy nga an-anayenda.

DELIRIUM wenno tay makunkuna nga "agam-amangaw" ket maysa a kita ti sakit ti pannakariribuk wenno pannakakusso-kusso ti panunot, a ti kangrungaan a pakakitaan ken seknanna ket dagiti nataengan.

Iti kaudian a nairakurak a panagadal, ngimmato ti bilang daytoy a sakit ti Delirium iti agarup 20% kadagiti amin a nataengan a maawat iti ospital tapno mataming iti pannakaagasda- ket manamnama pay a ngumato ti bilangna iti 40 porsiento dagiti nataenga a dumalan iti operasion. Mabalin nga agtennag a serioso daytoy a problema no saan a maresolba. Dagiti nataengan a manarimaan iti panagpaimbagna manipud iti operasion wenno iti maysa a sakit ti kangrunaan a pagtaudan ti nasao a sakit, ket mamapati pay a ngumato ti bilang dagiti pumusay gapu iti daytoy a sakit.

No maminsan, mapagbiddutan ti "panagam-amangaw" iti sakit nga "Alzheimer's," wenno dagiti sabsabali pay a klase/porma ti "Dementia," ngem ti kinapudnona, saanda nga agpapada.

Kadagiti addaan iti sakit a Dementia, mapataudna wenno maalana ti Delirium, ngem agsina ti kaso ti sakit ket masapul met nga agsina wenno agsupadi ti pannakaagas ken pannakataripatoda. Ta adda met dagiti indikasiona a serioso ti agbalin a situasion dagiti nataengan isu't gapuna a kasapulan ti madagdagus a pannakataming daytoy babaen iti maysa a propesional iti benneg ti medisina.

Dagiti dadduma pay a pagilasinan ti "panagam-amangaw" ti maysa a tao kas koma iti: kasla kanayon nga agbibiahe iti panangipagarupna iti bagina, agsasao uray no awan ti tao a kasarsaritana, saan a napnoan kaipapanan dagiti isawangna a balikas, pannakakusso-kusso ti panunotna gapu iti oras wenno lugar, panagbaliw ti abilidadna kadagiti aktibidades, kasapulanna ti atension, dina mapagsusurot dagiti bakikas a kayatna nga ibaga, delusionado ken managarapaap.

Adu dagiti mabalin a pakaigapuan ti "panagam-amangaw," ket dagiti dadduma, seriosoda met. Maibilang ditoy impeksion- gapu iti medisina, gurigor, panagut-ot ken manipud iti pannaka-opera. Kasta met a makapadegdeg pay iti itden ti aktibo ken naringgor [wenno naulimek ken makabannog/makaparurod] nga aglawlaw ti panagam-amangaw. Sabali laeng ti rason ken makagapu a kinakurang ti danum iti bagi.

Kadagiti balay a pagtaraknan, nursing homes wenno longterm nursing care facilities nga addaan kadagiti nataengan nga agtawen iti nasurok a walopulo ti alisto a kapten ti am-amangaw, mabalin a senial iti baro a sakit, wenno ti dati a sakit a kimmaro ti kasasaadna.

Maagasan met ti panagam-amangaw no la ket daytoy ket nasapa a madiskobre. Ngem ania man ti agbalin a a rason, importante ketdi kadagiti agkakabbalay, agay-aywan wenno manartaripato [kadagiti nataengan]  a rumbeng nga ammuenda dagiti pagsenialan daytoy a sakit. Kadagiti met caregivers nga agay-aywan kadagitoy a nataengan ti rumbeng a makaammo dagiti napeggad a pagsenialan ti sakit. Ngem laglagipen a saan laeng koma a dagiti caregivers ti mangawit iti daytoy a responsibilidad, uray pay dagiti kabbalay, agay-aywan, gagayyem ken kabagian ti tao nga addaan iti daytoy a sakit

Mapasamak met ti panagam-amangaw uray kadagiti sabsabali a tao. Dagiti dadduma, ad-adda a marisgoda iti daytoy a sakit. Ket ti kangrunaan nga aramiden isu ti naan-anay a panangipaay iti atension wenno superbision iti ugali ken garaw ti tao a maseknan wenno nataengan no daytoy ket:

-immakar/napan iti balay pagtaraknan [nursing homes/longterm nursing care facilities] ti maseknan
-napan ti maseknan iti maysa a nursing homes manipud iti ospital a naggapuanna.
-no adu unay a medisina ti impaunegna.
-no daytoy ket addaan iti Alzheimer's disease wenno sabali pay a kita ti Dementia.
-pannakapukaw ti panagdengngeg wenno panagkita.

Kadagiti tattao nga addaan iti daytoy a sakit a panagam-amangaw, rumbeng koma a masiputanda a naimbag ta dida maibaga ti pudno a kaririknada ken no ania ti mariknada ta maibilangka [sika a makita ken makisarita kadakuada] nga estranghero kadakuada- iti panangipagarupda. Sika nga agay-aywan ti mismo a mangobserba ti pagsenialan ti sakit. Kas pagarigan koma no ibaga dayta a maseknan, nga iti panangipagarupna, adda agkarkaradap a tao nga agturong iti ayanna ket mamati daytoy nga apaman a makadanon dayta nga agkarkaradap iti ayanna, uksobenanto ti pagan-anayna. Wenno mangipakita iti naidumduma nga ugali, iti kasta, saludsoden iti kastoy: "Nakitak a pinidutmo dagiti kawesmo. Adda kadi pakariribukam?" No ibagana nga adda nakitana a sabali a tao a nangpidut iti pagan-anayna idinto nga awan met sabali sadiay, maysa daytoy a pagsenialan ti panagam-amangaw.

Makatulong met dagitoy kadagiti tattao nga addaan iti Delirium, kas koma no:
-no mabalbalin, pagtalinaeden ti tao a maseknan iti naulimek a kuarto
-no mabalin, limitaran ti bilang dagiti tattao nga adda iti asideg ti maskit
-palawlawan/dekorasionan ti kuarto kadagiti banag a paggugusto wenno paborito ti masakit. Ikkan iti kalendario ken pagorasan tapno mapabassit ti pannakakusso-kusso ti panunotna
-masigurado koma nga adda sindadaan nga aramaten ti masakit nga hearing aid wenno anteohos- no daytoy ket dati nga ar-aramatenna.
-iti oras a sumrekka iti kuarto ti maseknan, yam-ammom ti bagim no asinoka
-pasingkedam ti masakit a natalged ti lugar nga ayanna
-aramiden koma laeng dagiti gagangay a banag nga ar-aramidenna iti inaldaw a kas pagrebbenganna no mabalin tapno saan nga ad-adda a mariribukan wenno makulkol ti panunotna.

Iti pannakaadal ti agarup agwalo gasut lima pulo ket dua a nataengan a naisayangkat iti Yale-New Haven Hospital, Connecticut, naduktalan dagiti nagsukisok a dakkel ti tiansa a maipabassit dagiti nataengan a kapten daytoy a sakit.

Karaman iti nasao a panagadal dagiti propesional ti medisina, nurses, recreation specialists, physical therapists ken trained volunteers.

Innem dagiti maitudo a paggapuan/makagapu/pagtaudan ti Delirium:
1. Congnitive impairment
2. Nakurang a pannaturog
3. Saan a makagaraw/makakunail wenno immobility
4. Nakurang ti danum iti bagi
5. Nakapsut a panagkita
6. Nakapsut a panagdengngeg.

Kalpasan iti naisayangkat a panagadal, nangbuangay dagiti nagsukisok iti programa a makatulong no kasano ti pannakasolbar dagiti innem a paggapuan/makagapu/pagtaudan ti problema:
-naisingasing ti word games
-orientation ken memory aids
-pannakamasahe
-uminum iti napudot a danum iti oras ti pannaturog
-panagwatwat
-panagaramat iti hearing aids ken umno nga anteohos
-kaadduen ti uminum iti danum tapno malapdan ti dehydration

Iti naisayangkat a panagadal, makuna a balligi daytoy a programa a binuangayda.

Kuna dagiti nagsukisok nga "in-inut a bimmasit ti bilang dagiti agam-amangaw, ken naduktalan pay a dimmur-as ti cognition ability, bimmasit iti pagkasapulan ti sedative drugs a pagpaturog kadagiti maseknan, nagdur-as ti panaggaraw ti bagi, panagkita ken panagdengngeg."

Ti Delirium wenno am-amangaw ket maysa a sakit a narigat a kompasan, ngem saan met ngarud a makuna a permanente a problema. Ti panangawat iti maysa a tao nga agsagsagaba iti Delirium ket importante a paset ken akem dagiti agay-aywan ken manartaripato kadakuada tapno maibirokan ti solusion, maadal ken maagasan daytoy nga an-anayenda.