Balay a Pagtaraknan

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti ababa a salaysay]

Balay a Pagtaraknan
Ni Rudy Ram. Rumbaoa

INTON saanen a kabaelan nga aywanan ti masakit a nataengan [babai wenno lalaki man] ti bagina, adda panagikeddeng a masapul nga aramiden dagiti kameng ti pamilia. Kayat nga aramiden ti maysa a napudno nga anak a lalaki wenno babai ti kasayaatan nga agpaay kadagiti lumallakay ken bumabbaket a nagannak ken ay-ayaten, ngem kasanot' pannakaammoda iti umisu nga aramidenda?

No mabalin la ketdi, mapalubosan dagiti lallakay ken babbaket nga agyan met laeng iti bukodda a pagtaengan uray kasanot' kabayagda. Mabalin a kasapulan dagiti dadduma ti panagpaay ti maysa a katulongan wenno kadkadua. Annadan koma ta dikay' unay rukoden dagiti aramidda. Palubosan ida [dagiti nataengan] nga agwatwat ken mangaramid kadagiti kabaelanda nga aramiden ta daytoy ti manglapped iti komplikasion a dumteng gapu iti kaawan nga ar-aramidenda.

Dumtengto ti tiempo a panunoten ti maysa a balay a pakataraknan dagiti lallakay ken babbaket. Ania koma a kita ti pilienyo? Bassit ti kasapulan ken paggastoan ti maysa a masakit a mabalinna ti agpagnapagna wenno makabael [independent] pay laeng.

Mabalin a kasapulan dagiti nakaidda lattan a masakit ti panagpaay ti maysa a nars tapno makita ti pannakataripatoda. Umdas met kadagiti dadduma ti panagpaay ti maysa a katulongan.

Adda man iti ospital wenno iti pagtaengan ti maysa a masakit, adda dagiti sumagmamano a bambanag a masapul a masiputan. Masapul a maannadan ti itataud dagiti butto a bumtak a gapuanan ti panagidda a saan nga agballikid. Masansan a tumaud dagitoy gapu iti naput a pannakaitalmeg wenno pannakayasa dagiti natulang a paset ti bagi, nangruna iti bukot ken uray pay iti mukod ken akinruar a paset ti palaypalay.

Kaaduanna a naginad ti panaglaing dagitoy a sakit ti kudil ket isudat' masansan a pagserkan ti impeksion. Sapsapoan koma ti maseknan a disso iti "tintura de benzoin" ket sa pasarangan iti "infrared heat lamp" iti agarup 20 a minutos. Makatulong daytoy a masansan a mangpaimbag kadagitoy a saksakiten no la ketdi adda pay laeng nasayaat a panagtaray ti dara. Kalpasan ti pannakapaisarangna iti nasao a pagsilawan, sapsapoan iti "neomycin powder" ken abbongan babaen iti nadalus a lupot. Denggen met dagiti dadduma a saksakiten ti pannakaaramat ti "ultraviolet lamp" ngem masapul nga annadan ti pannakauram ti kudil.

Nasken met a siputan ti taraon ti masakit. Maisagana koma a nasayaat ken makaay-ayo ti taraon a maited kadakuada. No saan a mangalngal a nalaing ti taraonna, kitaen ta mapispisi wenno mapaluknengda tapno maalada amin a sustansia a mabalinna nga ipauneg.

Sakbay ti panagpili iti balay a pagtaraknan, nasayaat no agpabalakad nga umuna iti doktor ti pamiliayo. Mabalin nga adda sumagmamano a mabalinna nga isingasing. Masapul a makita a nalaing ti siled ken dagiti alikamen daytoy tapno nanam-ayto ken naragsak ti masakit [dagiti nataengan] iti baro a pagyananna. Padasen nga ikkan iti maysa a siled nga addaan kadagiti tawa a mabalin a buyaen dagiti nakaparsuaan, kas kadagiti kaykayo, ruot ken sabsabong. No kabaelanna ti magna wenno aglugan iti maysa a tugaw nga adda pilidna [wheelchair], kitaen a naimbag tapno masansan a mairuar daytoy iti kainitan ken iti ayan ti sadiwa nga angin a pakabuyaanna kadagiti kinapintas ti nakaparsuaan tapno malipatanna dagiti parikutna iti uray apagbiit laeng.

No awan ti tumutop a balay a pagyanna/da, mabalin nga awan sabali a pagpilian no saan a ti pannakipagnaedna/da a masublasublat iti tunggal kameng ti pamilia. Mabalin a saan unay a nabusbos daytoy ngem adda met dagiti pagdaksanna. Iti panagalis-alisna, mabalin a riknaenna ti kaawan ti bukodna a pagtaengan.

Laglagipen a mapalubosan koma dagiti lallakay ken babbaket a mangiturong iti bukodda a panagbiag no adda pannakabalinna. Pabilgen ida nga agwaywayas, nga aramidenda amin a mabalinda a tumulong kadagiti bagbagida. Saankayo koma a masursuron no agbalinda a kasla ubbing ket dida suroten dagiti balakadyo. Ikkanyo ida iti umdas a tiempo nga agpanunot kadagiti bambanag. Babaen iti kinaannad ken kaasi, mabalinyonto ida a mauyotan no madamdama.

No adda panagkurang ti panunot wenno kasla adda bassit mamauyong dagiti lallakay wenno babbaket a masakit a taripatoen, nalabit a kasapulan ti tulong ti maysa a "pychiatrist." No naliday wenno kasla da lang mapulpulkokan, ammona ti apagisu nga agpaay a kasapulan ket mabalinda ti matulongan babaen iti pannakaaramat dagiti 'tranquilizers" wenno agas a mamagtalna iti rikna. Ngem masapul dagitoy nga agas ti panangusisa ti maysa a doktor sakbay a maited ti agas.

Agam-amangaw: Ania daytoy ken ania ti aramiden?

[nabulod ti ladawan a naaramat]

Agam-amangaw: Ania daytoy ken ania ti aramiden?
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti Delirium wenno am-amangaw ket maysa a sakit a narigat a kompasan, ngem saan met ngarud a makuna a permanente a problema. Ti panangawat iti maysa a tao nga agsagsagaba iti Delirium ket importante a paset ken akem dagiti agay-aywan ken manartaripato kadakuada tapno maibirokan ti solusion, maadal ken maagasan daytoy nga an-anayenda.

DELIRIUM wenno tay makunkuna nga "agam-amangaw" ket maysa a kita ti sakit ti pannakariribuk wenno pannakakusso-kusso ti panunot, a ti kangrungaan a pakakitaan ken seknanna ket dagiti nataengan.

Iti kaudian a nairakurak a panagadal, ngimmato ti bilang daytoy a sakit ti Delirium iti agarup 20% kadagiti amin a nataengan a maawat iti ospital tapno mataming iti pannakaagasda- ket manamnama pay a ngumato ti bilangna iti 40 porsiento dagiti nataenga a dumalan iti operasion. Mabalin nga agtennag a serioso daytoy a problema no saan a maresolba. Dagiti nataengan a manarimaan iti panagpaimbagna manipud iti operasion wenno iti maysa a sakit ti kangrunaan a pagtaudan ti nasao a sakit, ket mamapati pay a ngumato ti bilang dagiti pumusay gapu iti daytoy a sakit.

No maminsan, mapagbiddutan ti "panagam-amangaw" iti sakit nga "Alzheimer's," wenno dagiti sabsabali pay a klase/porma ti "Dementia," ngem ti kinapudnona, saanda nga agpapada.

Kadagiti addaan iti sakit a Dementia, mapataudna wenno maalana ti Delirium, ngem agsina ti kaso ti sakit ket masapul met nga agsina wenno agsupadi ti pannakaagas ken pannakataripatoda. Ta adda met dagiti indikasiona a serioso ti agbalin a situasion dagiti nataengan isu't gapuna a kasapulan ti madagdagus a pannakataming daytoy babaen iti maysa a propesional iti benneg ti medisina.

Dagiti dadduma pay a pagilasinan ti "panagam-amangaw" ti maysa a tao kas koma iti: kasla kanayon nga agbibiahe iti panangipagarupna iti bagina, agsasao uray no awan ti tao a kasarsaritana, saan a napnoan kaipapanan dagiti isawangna a balikas, pannakakusso-kusso ti panunotna gapu iti oras wenno lugar, panagbaliw ti abilidadna kadagiti aktibidades, kasapulanna ti atension, dina mapagsusurot dagiti bakikas a kayatna nga ibaga, delusionado ken managarapaap.

Adu dagiti mabalin a pakaigapuan ti "panagam-amangaw," ket dagiti dadduma, seriosoda met. Maibilang ditoy impeksion- gapu iti medisina, gurigor, panagut-ot ken manipud iti pannaka-opera. Kasta met a makapadegdeg pay iti itden ti aktibo ken naringgor [wenno naulimek ken makabannog/makaparurod] nga aglawlaw ti panagam-amangaw. Sabali laeng ti rason ken makagapu a kinakurang ti danum iti bagi.

Kadagiti balay a pagtaraknan, nursing homes wenno longterm nursing care facilities nga addaan kadagiti nataengan nga agtawen iti nasurok a walopulo ti alisto a kapten ti am-amangaw, mabalin a senial iti baro a sakit, wenno ti dati a sakit a kimmaro ti kasasaadna.

Maagasan met ti panagam-amangaw no la ket daytoy ket nasapa a madiskobre. Ngem ania man ti agbalin a a rason, importante ketdi kadagiti agkakabbalay, agay-aywan wenno manartaripato [kadagiti nataengan]  a rumbeng nga ammuenda dagiti pagsenialan daytoy a sakit. Kadagiti met caregivers nga agay-aywan kadagitoy a nataengan ti rumbeng a makaammo dagiti napeggad a pagsenialan ti sakit. Ngem laglagipen a saan laeng koma a dagiti caregivers ti mangawit iti daytoy a responsibilidad, uray pay dagiti kabbalay, agay-aywan, gagayyem ken kabagian ti tao nga addaan iti daytoy a sakit

Mapasamak met ti panagam-amangaw uray kadagiti sabsabali a tao. Dagiti dadduma, ad-adda a marisgoda iti daytoy a sakit. Ket ti kangrunaan nga aramiden isu ti naan-anay a panangipaay iti atension wenno superbision iti ugali ken garaw ti tao a maseknan wenno nataengan no daytoy ket:

-immakar/napan iti balay pagtaraknan [nursing homes/longterm nursing care facilities] ti maseknan
-napan ti maseknan iti maysa a nursing homes manipud iti ospital a naggapuanna.
-no adu unay a medisina ti impaunegna.
-no daytoy ket addaan iti Alzheimer's disease wenno sabali pay a kita ti Dementia.
-pannakapukaw ti panagdengngeg wenno panagkita.

Kadagiti tattao nga addaan iti daytoy a sakit a panagam-amangaw, rumbeng koma a masiputanda a naimbag ta dida maibaga ti pudno a kaririknada ken no ania ti mariknada ta maibilangka [sika a makita ken makisarita kadakuada] nga estranghero kadakuada- iti panangipagarupda. Sika nga agay-aywan ti mismo a mangobserba ti pagsenialan ti sakit. Kas pagarigan koma no ibaga dayta a maseknan, nga iti panangipagarupna, adda agkarkaradap a tao nga agturong iti ayanna ket mamati daytoy nga apaman a makadanon dayta nga agkarkaradap iti ayanna, uksobenanto ti pagan-anayna. Wenno mangipakita iti naidumduma nga ugali, iti kasta, saludsoden iti kastoy: "Nakitak a pinidutmo dagiti kawesmo. Adda kadi pakariribukam?" No ibagana nga adda nakitana a sabali a tao a nangpidut iti pagan-anayna idinto nga awan met sabali sadiay, maysa daytoy a pagsenialan ti panagam-amangaw.

Makatulong met dagitoy kadagiti tattao nga addaan iti Delirium, kas koma no:
-no mabalbalin, pagtalinaeden ti tao a maseknan iti naulimek a kuarto
-no mabalin, limitaran ti bilang dagiti tattao nga adda iti asideg ti maskit
-palawlawan/dekorasionan ti kuarto kadagiti banag a paggugusto wenno paborito ti masakit. Ikkan iti kalendario ken pagorasan tapno mapabassit ti pannakakusso-kusso ti panunotna
-masigurado koma nga adda sindadaan nga aramaten ti masakit nga hearing aid wenno anteohos- no daytoy ket dati nga ar-aramatenna.
-iti oras a sumrekka iti kuarto ti maseknan, yam-ammom ti bagim no asinoka
-pasingkedam ti masakit a natalged ti lugar nga ayanna
-aramiden koma laeng dagiti gagangay a banag nga ar-aramidenna iti inaldaw a kas pagrebbenganna no mabalin tapno saan nga ad-adda a mariribukan wenno makulkol ti panunotna.

Iti pannakaadal ti agarup agwalo gasut lima pulo ket dua a nataengan a naisayangkat iti Yale-New Haven Hospital, Connecticut, naduktalan dagiti nagsukisok a dakkel ti tiansa a maipabassit dagiti nataengan a kapten daytoy a sakit.

Karaman iti nasao a panagadal dagiti propesional ti medisina, nurses, recreation specialists, physical therapists ken trained volunteers.

Innem dagiti maitudo a paggapuan/makagapu/pagtaudan ti Delirium:
1. Congnitive impairment
2. Nakurang a pannaturog
3. Saan a makagaraw/makakunail wenno immobility
4. Nakurang ti danum iti bagi
5. Nakapsut a panagkita
6. Nakapsut a panagdengngeg.

Kalpasan iti naisayangkat a panagadal, nangbuangay dagiti nagsukisok iti programa a makatulong no kasano ti pannakasolbar dagiti innem a paggapuan/makagapu/pagtaudan ti problema:
-naisingasing ti word games
-orientation ken memory aids
-pannakamasahe
-uminum iti napudot a danum iti oras ti pannaturog
-panagwatwat
-panagaramat iti hearing aids ken umno nga anteohos
-kaadduen ti uminum iti danum tapno malapdan ti dehydration

Iti naisayangkat a panagadal, makuna a balligi daytoy a programa a binuangayda.

Kuna dagiti nagsukisok nga "in-inut a bimmasit ti bilang dagiti agam-amangaw, ken naduktalan pay a dimmur-as ti cognition ability, bimmasit iti pagkasapulan ti sedative drugs a pagpaturog kadagiti maseknan, nagdur-as ti panaggaraw ti bagi, panagkita ken panagdengngeg."

Ti Delirium wenno am-amangaw ket maysa a sakit a narigat a kompasan, ngem saan met ngarud a makuna a permanente a problema. Ti panangawat iti maysa a tao nga agsagsagaba iti Delirium ket importante a paset ken akem dagiti agay-aywan ken manartaripato kadakuada tapno maibirokan ti solusion, maadal ken maagasan daytoy nga an-anayenda.