NO MAARAMAT TI SEX A KAS PAGIBALES, WENNO ITAL-O TI PERSONAL NGA INTERES, KEN MABALIN PAY A PAGAGAS ITI SAKIT TI ULO

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

 

Kuna ti panagadal: "Maaramat pay ti sex a kas pagibales, ital-o ti estado ti kasasaad  wenno personal nga interes iti trabaho, ken uray pay pagagas iti sakit ti ulo..."

--

NO panunoten nga aginnayat [agnaig/agyot/agtinnuon/sex] dagiti tao gapu laeng iti ragsak ken procreation- hustoka! Ag-seks pay dagitoy tapno maikkat iti sakit ti ulo, wenno agbalin a sagut ti lasag no rambakan ti naisangsangayan nga okasion, ken tapno [kano] umasideg ti rikna iti Dios.

Iti panagsukisok a naipablaak iti Archives of Sexual Behavior, napataud ti agarup dua gasut tallopulo ket pito [237] a rason tapno mapaayatan dagiti tattao a makinaig.

Asino ti makaammo?

Kuna ni Cindy Meston, maysa a propesor ti psychology iti Unibersidad ti Texas idiay Austin ken kangrunaan a nangsurat ti nasao nga artikulo, kaaduan dagiti tattao ti mangipagarup nga adda sumagmamano a rason no apay a makinaigda: "Naragsak ti marikna, agayatka, wenno kayatmo ti maaddaan iti anak. Naduktalanda a makinaig dagiti dadduma a tattao gapu ta adda sabali a rason dagitoy."

"Naammuan a mapatibker ti sex education, makatulong iti istratehia tapno malapdan ti panagwaras ti makaakar a sakit [wenno sexually transimtted diseases] ken mangidalan iti panagdur-as ti pannakaagas ti sakit a mayakar kadagiti tattao nga addaan iti daytoy a problema," kuna ni Meston. 

"Masapul nga ammuen no apay a maki-seks dagiti tao babaen ti pannakaipan dagitoy iti umno a lugar ti safe-sex program," innayonna. "No ipagarupmo nga agnaig dagiti dua a tao gapu ta kapudpudotan ti riknada, wen agpayso ngem [ibagam nga] agusar ti lalaki iti kondom. Ngem no aramatenda laeng daytoy a pagibales wenno gapu ta kayatda laeng a ray-awen ti riknada- masapul ngarud iti sabali nga istratehia para ti dayta a situasion.

Ni Meston ken ti co-author'na ni David Buss, ti nangukkon iti agarup uppat a gasut ken uppat a pulo ket uppat nga estudiante ken nagboluntario [iti daytoy a panagadal]- ken agtawen dagitoy manipud ti 17 agingga iti 52. Naibilin kadakuada nga isuratda ti kasimplian a rason ken kapanunotan iti bukodda a kapadasan mainaig ti seks iti agdama ken napalabas. Ket gapu iti daytoy, nakapataud da Meston ken Buss ti 715 a rason. Innikkatda dagiti agpapada wenno agkaarngi a rason, nabati laeng ti agarup 237 a rason.

Nakabutbuteng ti impudno a rason dagiti dadduma a kas koma iti: "kayatko nga iwaras ti sakit a sexually transmitted disease iti sabali." Dagiti sabali kunada a maysa laeng a surpresa ti maki-seks ta as-asideg kano no kua ti riknada iti Dios.

Patas kadi ti agayat?

Iti pannakaiyuswat ti maikadua a panagsukisok, nagsaludsod da Meston ken Buss iti agarup 1,549 a college students nga agad-adal iti pyschology tapno ikeddengda no kasano ti kina-importante ti tunggal rason iti 237 ken ibasarda daytoy a rason iti kapadasanda no kasano a maray-aw ti bukodda nga ugali no makinaigda.

Napagsaludsodan pay dagiti estudiante no kasano ken kaano ti masansan a pannakaramid ti tunggal rason tapno daytoy ti mangipalubos kadakuada a maki-seks iti napalabas. Marukod manipud iti 1 para kadagiti saan a nakapadas, ket marukod met iti 5 dagiti kanayon a makinaig. Kadagiti saan a maki-seks [27% iti babbai ken 32% iti lallaki] ti agkuna a padasenda ti makinaig iti masakbayan.

Kaaduan dagiti estudiante ti nagkuna a gagangay laeng a rason no apay a makinaigda. Kas koma iti daytoy: "Naawis ti riknak iti dayta a tao," "Naragsak ti mariknak," ken "Kayatko nga iparikna kenkuana nga ay-ayatek" - nairaman daytoy iti listaan ti agpapada a rason dagiti babbai ken lallaki. Basbassit dagiti nangibaga iti rasonda a "Naidiaya kaniak ti kuarta tapno aramidek daytoy," "Maasianak iti dayta a tao," "Kayatko a dusaen ti bagik," ken dagiti dadduma, "Nakipinnustaak ngamin.”

Ngem ad-adda ti siddaaw ni Meston ti dandani agpada a pagrasonan dagiti lallaki ken babbai. Kuna ni Meston, "Kaay-ayo dagiti lallaki ti maki-seks para iti pisikal a rason [kas koma no narigat a di pagustoan ti tao nga aggartem iti lasag] ken tapno dumur-as ti sosial a kasasaad dagitoy [kas koma no ipalastogda kadagiti gagayyemda a kabaelanna ti maki-seks iti maysa a babai iti damo a pannakakitana]. Awan ti makuna a pudno a pagdiperensiaan no kasano nga iparikna ken maibilang nga emosional a rason, kas ti "Kayatko a marikna dayta a tao no kasano nga ay-ayatek."

"Maysa nga stereotype ti lalaki a maki-seks para laeng iti pisikal a rason ken kadagiti babbai a maki-seks gapu ti ayat- pinaneknekan iti panagadalmi a saanna a suportaran dayta a rason," inlawlawag ni Meston. "Ngem ag-seks dagiti agtutubo a babbai ken lallaki gapu iti pisikal a ragsak ken kasta met para iti emosional a panaginnasideg ti rikna a konektado iti tunggal maysa."

Kuna da Meston ken Buss nga iti panagadalda, naduktalan nga agsungangi dagiti stereotype [saan a kasisigud] a babbai kadagiti lallaki, iti panangaramat ti seks tapno magun-od ti maysa a pabor. Iti panagadal: ad-adda nga iyendorso dagiti lallaki ti pakaaramatan ti seks [Dumawat ti pabor iti sabali].

Kuna ni Leonor Tiefer, maysa a sex therapist ken psychologist iti New York University School of Medicine, a dagiti naduktalan a panagsukisok ket saan nga isu ti direkta a sungbatna "Why Humans Have Sex," kas paulo ti artikulo a mainaig iti pannakiseks. "Isut' gapuna a makiseks dagiti Texans nge estudiante," kunana.

Nupay kasta kunana, "nasken unay daytoy a pagsasaritaan tapno maammuan ti gandat ken no agsusungani dagiti nadakamat a rason."

*10 a kangrunaan a rason dagiti lallaki a maki-seks:

1. Naawis ti riknak iti dayta a tao.

2. Naragsak ti riknak.

3. Kayatko a maekspiriensa ti pisikal a ragsak.

4. Pagkakatawaan.

5. Kayatko nga iparikna ti panagayatko iti dayta a tao.

6. Nagargariak/rugso isu a kayatko a mabulosan dayta a rikna.

7. Nasulisogak.

8. Kayatko nga isao/ibutaktak ti panagayatko iti dayta a tao.

9. Kayatko a magun-od ti alimpatok/nalabes a ragsak.

10. Kayatko a pagustoan ti partnerko.

*10 a kangrunaan a rason dagiti babbai a maki-seks:

1. Naawis ti riknak iti dayta a tao.

2. Kayatko a maekspiriensa ti pisikal a ragsak.

3. Naragsak ti riknak.

4. Kayatko nga iparikna ti panagayatko iti dayta a tao.

5. Kayatko nga isao/ibutaktak ti panagayatko iti dayta a tao.

6. Nagargariak/rugso isu a kayatko a mabulosan ti riknak.

7. Nasulisogak.

8. Pagkakatawaan.

9. Mautob/maamirisko nga agayatak.

10. Addaak iti kangitingitan ken kapudot ti rugso iti dayta a kanito.

*Kababaan a ranggo a rason dagiti lallaki a maki-seks:

1. Kayatko nga iwaras ti sakit iti sabali [kas iti sexually transmitted disease].

2. Naidiaya kaniak ti kuarta tapno aramidek.

3. Kayatko a maingato ti sueldok.

4. Maysa a paset ti initiation rite iti simrekak nga organisasion/grupo.

5. Kasapulak ti trabaho.

*Kababaan a ranggo a rason dagiti babbai a maki-seks:

1. Inikkannak dayta a tao iti maipawil a droga tapno aramidek.

2. Kayatko nga iwaras ti sakit iti sabali [kas iti sexually transmitted disease].

3. Kayatko a dusaen ti bagik.

4. Kayatko ti makiwinnaswas iti nakirelasionak.

5. Kasapulak ti trabaho.*

.

.

.

.

NO MAARAMAT TI SEX A KAS PAGIBALES, WENNO ITAL-O TI PERSONAL NGA INTERES, KEN MABALIN PAY A PAGAGAS ITI SAKIT TI ULO

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

wwwsalunatkenmedisina.blogspot.com

Maalarma ti CDC iti Panagngato ti Bilang ti Kaso ti Sexually Transmitted Diseases

[Ti organismo a treponema palladium a pakaigapuan ti sakit a syphilis]

Maalarma ti CDC iti Panagngato ti Bilang ti Kaso ti Sexually Transmitted Diseases
ni Rudy Ram. Rumbaoa


BIMTAK a kasla bomba iti naglabas a tawen ti panagadu ti bilang dagiti gagangay a sexually transmitted diseases kas ti syphilis ken gonorrhea iti sumagmamano a paset ti lubong gapu iti pannakaiyababa ti pundo a maaramat kadagiti pampubliko a klinika, kuna dagiti pannakabagi ti Federal iti kallabes.

Nairakurak nga agarup nasurok 1.4 milion ti addaan iti kaso a chlamydia idi 2014- daytoy ti kangatoan a bilang ti kaso ti ania man a sakit a naidanon iti Centers for Diseases Control [CDC] and Prevention.

Iti babaen ti bilang a 20,000 a kaso ti sypjilis a naidokumento idi 2014, maibilang daytoy a kangatoan manipud tawen 1994 ken 15 a porsiento a nagngatoan ti bilangna manipud 2013, inlawlawag ti CDC. 

Naduktalan pay nga adda 458 a kaso ti syphilis manipud kadagiti kaippasngay a maladaga- banag a makapaalarma gapu iti 27.3 a porsiento ti nagngatoan a bilangna manipud 2013.

Adda nasurok 350,000 a kaso ti gonorrhea a naipadamag, lima a porsiento ti nagngatoanna manipud 2013.

"Daytoy ti kaunaan a gundaway a mapasamak ti kastoy manipud 2006- nga amin dagitoy tallo a gagangay/komon a sexually transmitted diseases [STD] ket ngimmato a gulpe ti bilangna," kuna ni CDC's Dr. Gail Bolan. "Makapalaarma," inlawlawagna.

Dagiti agtutubo ti kangrunaan a maapektaran wenno maipeksionan kalpasan ti umuna a pannakinaigda.

Pattapatta ti CDC nga adda agarup kagudua ti 20 milion ti baro a kaso ti sexually transmitted infections ti mabalin a mapasamak tunggal tawen kadagiti agtutubo nga agtawen iti 15-24.

Dagiti ubbing ti kangrunaan a maapektaran. Maagasan ti antibayotiko ti impeksion, ngem saanda a mangiparang iti ania man a kita ti simtomas agingga a mamimpinsan a maperdi ti paset ti bagi a maapektaran.

"Mamimpinsan met a mapukaw dagiti babbai ti reproductive health manipud iti chlamydia ken gonorrhea," inlawlawag ni Bolan.

Ania aya ti makagapu iti panagadu ti bilang? Adda sumagmamano ken maibilang a rason kuna ti CDC. Maysa ditoy ti pannakakissay ti pundo a para iti daytoy a programa.

Kaaduan a tao ti saan a mangbigbig ti direkta a pannakataripato ti indibidual nga addaan iti kastoy nga an-anayen a sakit ti sexually transmitted manipud iti pampubliko a klinika a suportaran ti estado ken lokal a pundo ken federal funds.

"Iti maysa a tawen, adda 7 porsiento ti lokal a departamento ti salun-at ti agkuna a mangrikep ti klinika ti STD," kuna ni Bolan. 

Adda met 43 porsiento ti agkuna a kissayanda ti oras ti panaglukat ti klinika. Agarup apagkatlo ti mapilitan a mangingato ti pagbayad manipud kadagiti miembro wenno kameng ti medical group ken co-pay[er]s, a rason no apay a dagiti dadduma ket ibalewala lattan ti nasao a sakit gapu iti kinangina ti pagbayad.

Maysa pay a dakkel a rason isu ti in-inut a panagbaliw ti ugali dagiti bakla ken bisexual men.

"Ti panagngato ti bilang ti kaso a syphilis kadagiti babakla ti pakaburiboran ti agdama gapu iti alisto nga iyaadu ken pannakaiwaras ti nasao a sakit." Kasla makitkita a pagkaduaen ti dua a banag tapno makita ti relasion iti idadateng ti tagtagiurayen a pannakaagas ti HIV," inlawlawag ni Bolan.

Kuna ni Bolan a ti pannakaagas ti HIV ket saanna a responsable ti panagbalbaliw ti maseknan a masakit. Ngem ti nabileg nga agas ti HIV a maaramat ti mamagbalin ti impeksion nga agbalin a chronic disease wenno agtaeng ti sakit iti atiddog a panawen. Mabalin a maikabassit ti panagsagaba imbes nga ur-urayen lattan ti idadateng ti patay.

Ammo dagiti pasiente nga addaan iti HIV nga agbaliw ti taray ti salun-atda no la ket agtomarda iti agas a para iti daytoy, ken maikabassit pay ti bilang ti maimpeksionanda [iti komunidad].

Innayon pay ni Bolan nga insardeng payen dagiti sumagmamano [a lallaki a makinaig] ti agusar iti condoms gapu iti kunaenna a saanen a mabuteng dagitoy iti makapatay nga impeksion.

"Ngem daksanggasat, saan a mapuntaan ti pannakalapped ti pannakaagas ti HIV manipud kadagiti sabsabali a sakit ti STD malaksid no makanayon ti agusar ti kondom iti kasayaatan a wagas tapno maliklikan ti pannakaimpeksion iti nasao a sakit. Ta no saan, mairisgo ti bagi ken salun-at iti STDs,"             innayon ni Bolan.

Ket dagiti ngay saan pay a naimpeksionan iti STD?
-Adda dagiti agusar iti HIV drugs tapno maproteheran ti bagbagida manipud iti daytoy a sakit. Mabalin a dayta ti kasayaatan nga aramiden dagiti tao tapno nataltalged ken saanda a maipeksionan iti HIV- banag met a suportaran daytoy a pannakailawlawag ti maysa a panagadal dagiti agsuksukisok.

Naduktalan pay dagiti a researchers a dagiti tao nga alisto a mairisgo iti HIV ket dagitay tao a kasanayandan ti agaramat wenno agusar iti agas, maawagan iti "pre-exposure prophylaxis wenno PrEP" a mapapati a saan pulos naaddaan iti HIV, ngem naakaranda iti sakit a syphilis ken gonorrhea.

Adda sumagmamano a datos a mangisingasing a manmanon a mausar ti kondom iti dadduma a paset ti papolasion kadagitoy a panawen.

Iti kaso ti chlamydia, kuna ni Bolan a nasaysayaat ti pannakaidanon daytoy kadagiti maseknan nga ahensia ti gobierno tapno insigida a mataming ken malapdan ti pannakaiwaras ti sakit.

"Komon wenno gagangay ti chlamydia a makaakar a sakit [STD] kadagiti naglabas a tawen," inggibus ni Bolan.